Het einde der tijden kan ook goed nieuws betekenen

Als je nog steeds twijfelt of we nu echt in tijden van fascisme leven kan ik je aanraden het nieuwe boek van Naomi Klein te lezen. En anders ook. In 'Eindtijdfascisme en de strijd om het leven op aarde' laten de beroemde Amerikaanse denkster en co-auteur Astra Taylor er geen misverstand over bestaan. Ze schetsen een beeld van een wereld die op weg is naar de ondergang. Dat is typisch want het boek is ook juist een waarschuwing tegen dat soort denken.

Nee, dit is geen ‘gotcha!’-kritiek, integendeel. Het boek gaat nu eenmaal over mensen die verlangen naar het einde van de wereld. Ja, die bestaan en zijn vooral in fanatieke religieuze kringen te vinden. Natuurlijk bij de doorgeslagen Amerikaanse christenen maar vergeet ook niet de mallotige moslims die zich achter IS schaarden, een terreurgroep die de totale ondergang beloofde. In Israël vind je ze ook, joodse extremisten die menen dat ze een groot Israël moeten vestigen om de komst van een messias af te dwingen, waarna de wereld ook weer zal vergaan. Allen hebben als kenmerk dat ze ervan overtuigd zijn dat zij, de ‘goede gelovigen’, als enigen zullen overleven met een ticket voor het paradijs dat er op volgt. Een soort totale genocide op de mensheid. Ja, daar spreekt een sadistisch genoegen uit. En sadisme is precies een van de geneugten van het fascisme.

Dit soort gelovigen zijn niks nieuws, zo tonen de auteurs aan. Al eeuwen zijn gelovigen ervan overtuigd dat het einde van de wereld nabij is en zij er aan zullen ontsnappen. Het houdt ze gaande. Wat nieuw is, is dat ze een coalitie hebben gevormd met Big Tech, die dat einde van de wereld ook daadwerkelijk kan realiseren. In Washington droomt de club rond Trump, die de apocalypse-knop onder handbereik heeft, ervan en spreekt dat ook uit. De citaten uit het boek doen je de schrik om het hart slaan. Dat geldt helemaal voor de denkbeelden van de Big Tech-bazen, miljardairs die ook nog eens behept zijn met pure mensenhaat. Ze zijn er voortdurend op uit mensen, in ieder geval hun arbeid, overbodig te maken en het contact tussen mensen te minimaliseren: 'Heb je een vriend nodig? Praat met ChatGPT.' Net als de religieuzen fantaseren ze graag over het einde van de wereld en hoe zij dat dankzij hun milajrden zullen overleven, bijvoorbeeld door een kolonie op Mars te stichten of wat praktischer door tropische eilanden te kopen en daar bunkers te bouwen.

Het einde van de wereld past goed bij het cultiveren van hun mensenhaat want als je denkt dat iedereen eraan gaat is het nu eenmaal makkelijker om je om niemand te bekommeren. Het boek wijst er op dat Big Tech vroeger, dat wil zeggen begin deze eeuw, nog pronkte met plannen om de wereld te verbeteren of te redden. Denk aan Bill Gates die miljarden stak in de bestrijding van malaria. De nieuwe miljardairs, opgegroeid in een tijd waarin moreel besef werd gezien als ‘betuttelend’, doen daar niet aan. Hun missie is het tegenovergestelde: iedere vorm van empathie kapotmaken.

Een verschil met het oude fascisme is dat het eindtijdfascisme veel individualistischer is. Het is niet voor niets een Amerikaanse ideologie. Oude fascisten als Hitler en Mussolini waren weliswaar gruwelijk maar toch ook gericht op het collectief, in de zin van ‘eigen volk eerst’. De nieuwe fascisten doen daar niet aan. Trump neemt geen beslissingen om de samenleving te verbeteren maar alleen om zijn eigen belangen te dienen, dan wel zijn vijanden dwars te zitten.

Volgens Klein en Taylor schuilt in dat egoïsme de kans om het fascisme - opnieuw - te verslaan en dit keer zonder bloedvergieten. Links is van oudsher de ideologie van het collectief: no man is an island. We hebben elkaar nodig, zelfs in een wereld die helemaal op robots zou draaien. Die onderlinge afhankelijkheid is geen kwelling, zoals Big Tech denkt, maar een geschenk. Ik moest er aan denken toen ik zondagochtend het jongste relaas las van straatarts Michelle van Tongerloo: Niemand redt zichzelf alleen. Dat de stijl helaas de sterke geur van een AI-productie ademt doet in dit geval niets af aan de boodschap: “Zelfredzaamheid is voor een groot deel een collectieve prestatie. We kunnen zelfstandig zijn omdat anderen een wereld hebben gebouwd waarin dat mogelijk is.”

Klein en Taylor, de laatste is actief in de socialistische beweging waar ook de New Yorkse burgemeester Mamdani deel van uitmaakt, vertellen hoe deze charismatische politicus er met zijn team in geslaagd is mensen voor zich te winnen en het collectief in de stad te herbouwen. Dat doe je niet door iedereen aan te vallen, uit te sluiten en tot vijand te verklaren, wat de usance is op internet waar de eenzaamheid nu eenmaal makkelijk de macht grijpt. Het gaat er juist om mensen tot medestanders te maken. Dat vergt een totaal andere benadering, een van begrip en vertrouwen. Zoals het op persoonlijk vlak goed is om jezelf af en toe af te vragen of je iemand bent met wie je zelf bevriend zou willen zijn, zo kun je je ook afvragen of je je door je eigen manier van debatteren zou laten overtuigen. Nee, dit is geen stap om in de valkuil van ‘verbeter de wereld begin bij jezelf' te vallen want om verandering te bewerkstelligen heb je juist collectieven nodig. In je eentje begin je niks, al heb je volgens eigen overtuiging honderdduizend keer het gelijk van de wereld.

Eindtijdfascisten zijn als de dood voor dergelijk collectivisme. De miljardairs zien het als bedreiging voor hun individuele rijkdom. Of zoals de auteurs schrijven: Fascisme is kapitalisme dat zijn tanden laat zien.

Herinner je je nog de eerste weken van de pandemie? Met die ongekende solidariteit en saamhorigheid? Die wonderbaarlijke krachtige eensgezindheid brokkelde af toen de vaccin-complotten rond gingen zingen. En door wie werden die aangejaagd? Juist. Dat is een van de vele kwartjes die bij me vielen door het lezen van dit boek.

De activiteiten van Big Tech kunnen echter ook een bron zijn om het collectief te herbouwen, zoals hun ongebreidelde zucht naar steeds meer datacenters. Die energie- en drinkwaterslurpende complexen nemen veel ruimte in beslag zonder dat er veel werkgelegenheid tegenover staat. Bij Tata Steel werken zo’n 10.000 mensen. Bij een datacenter nog geen 100. Steeds meer mensen gaan dat zien.

De auteurs roemen de voorbeelden van succesvol verzet tegen de bouw van dergelijke datacenters, tot in Nederland toe. Dat verzet kan alleen maar succesvol zijn als mensen zich organiseren. En als je collectief Big Tech kunt verslaan dan gaat er een wereld aan andere mogelijkheden open: inderdaad, ook de strijd om het leven op aarde.