Hervormingen: een positief woord voor financiële verschraling

‘Hervormingen’ klinkt positief. Het suggereert vernieuwing en vooruitgang. Maar achter dat woord kan een andere werkelijkheid schuilgaan: financiële verschraling, beperktere sociale voorzieningen en het deels verliezen van verworven rechten.

De minderheidsregering-Jetten wil met werkgevers en werknemers een sociaal akkoord sluiten over de toekomst van de arbeidsmarkt en de sociale zekerheid. Maar als het stelsel betaalbaar moet blijven, zullen bestaande voorzieningen en zekerheden mogelijk wel moeten worden teruggeschroefd. Niet alleen bijsturen, maar wezenlijk inleveren. Al realiseert nog niet iedereen dat. Juist dat maakt zo’n akkoord moeilijk.

Onze toekomstige welvaart blijft onzeker
De economische basis onder onze welvaart is minder vanzelfsprekend dan we lang hebben gedacht. De financiële ruimte van de overheid is beperkt. En onzeker is of de verdiencapaciteit van onze economie voldoende blijft groeien om de stijgende kosten van vergrijzing, zorg en sociale zekerheid op te kunnen vangen.

De kracht van de Nederlandse kenniseconomie is afhankelijk van een hoge productiviteit, hoogwaardige kennis, innovatie en bovengemiddeld goed onderwijs. Juist daar zijn redenen tot grote zorg.

De nieuwste PISA-resultaten uit 2025 laten zien dat de leesvaardigheid van Nederlandse vijftienjarigen verder is teruggelopen. Slechts 61% bereikt het minimale vaardigheidsniveau, tegenover 69% gemiddeld in de OESO-landen. Ook de prestaties in rekenen en natuurwetenschappen behoren tot de laagste die Nederland ooit in dit onderzoek heeft behaald.

Als de productiviteit onvoldoende groeit, wordt het steeds moeilijker om het huidige niveau van sociale zekerheid en publieke voorzieningen te financieren.

Iedereen wil zekerheid, niemand wil inleveren
Werkgevers willen lagere lasten en minder risico’s. Werknemers willen hun rechten en inkomenszekerheid behouden. Vakbonden verdedigen verworven aanspraken en politici vermijden impopulaire maatregelen. En die belangen moeten in een nieuw sociaal akkoord bij elkaar zien te komen.

Als de beschikbare middelen tekortschieten, kunnen niet alle wensen worden ingewilligd. Het te sluiten akkoord zal daarom met zekerheid ook moeten gaan over beperktere aanspraken en verschraalde voorzieningen.

Efficiënter werken, een betere uitvoering en economische groei kunnen helpen, maar lossen niet vanzelf alle financiële problemen op. Werkgevers moeten investeren in gezonde arbeidsomstandigheden en re-integratie.

De overheid moet inefficiëntie tegengaan en de uitvoering verbeteren. Tegen de achtergrond dat veel benodigde vakmensen en professionals schaars zijn. Zoals keuringartsen en andere vakmensen.

De vraag is niet alleen welke voorzieningen nog betaalbaar zijn, maar ook wie de rekening gaat betalen.

De slagingskans van een akkoord waarin iedereen moet inleveren?
Een sociaal akkoord berust normaliter op geven en nemen en over ieders schaduw heenstappen met één doel: een goed akkoord bereiken onder moeilijke omstandigheden. Wat blijft daarvan over als het resultaat vooral bestaat uit minder rechten, beperktere voorzieningen en minder zekerheid?

Waarom zouden vakbonden daarmee instemmen? Hoe overtuig je werknemers ervan dat zij moeten inleveren als ook de toekomstige welvaart onzeker is? En welke regering durft openlijk te erkennen dat het bestaande niveau van sociale bescherming niet volledig kan worden gehandhaafd?

Een soberder en meer verschraald sociaal stelsel is niet automatisch de enige oplossing. Ook de verdeling van lasten en baten, belastinginkomsten en overheidsuitgaven bepalen hoeveel ruimte er is voor collectieve voorzieningen. De beperking van rechten is dus niet alleen een economische rekensom, maar vooral een politieke keuze.

We moeten niet alleen onderhandelen over de verdeling van onze welvaart, maar in de onderhandelingen ook rekening houden met de grote kans dat er in de toekomst door een sterk krimpende beroepsbevolking en toenemende vergrijzing veel minder te verdelen valt.

Draagvlak verwerven voor financiële verschraling is iets heel anders dan het sluiten van een sociaal akkoord. Hervormingen kunnen noodzakelijk zijn, maar het woord zelf maakt de gevolgen voor iedereen zeker niet rechtvaardig en acceptabel.