Havermelk is niet elitair maar juist spotgoedkoop

In een medische wereld die regelmatig de klachten van vrouwen, migranten, mensen van kleur, transmensen en mensen uit armere sociale klassen negeert, is de slogan ‘je bent wat je eet’ een opluchting. Jij hebt jouw eigen gezondheid in handen en moet nu gewoon de juiste keuzes maken.

Het is dus niet vreemd dat zo een bodem ontstond voor de wellness- en fitness-industrie in een neoliberaal systeem. ‘You’re just pulling yourself up on your bootstraps’ om jezelf gezond te maken. Op papier zou je met genoeg willpower en discipline optimale gezondheid kunnen bereiken en daarmee ook meer economisch succes behalen.

Natuurlijk bestaat epigenetica: het mechanisme waarbij omgevingsfactoren zoals voeding, stress en leefstijl bepalen welke genen de boventoon voeren, zonder dat je DNA zelf verandert. Daar heb je tot op zekere hoogte daadwerkelijk invloed op via voeding en beweging. Toch moeten we oppassen met doen alsof alle gezondheidsproblemen simpelweg weg te eten zijn door de ‘juiste’ keuzes te maken.

Vervuilende industrie staat zelden naast villa’s, maar juist in of nabij armere wijken. Mensen met minder inkomen hebben simpelweg niet de luxe om te verhuizen voor hun gezondheid. Ze wonen vaker in huizen met schimmel, tocht of slechte ventilatie — en hebben minder middelen om dat aan te pakken. Gezondheid is daarom een optelsom van omstandigheden. Door te doen alsof biohacking de oplossing is, ontsla je de gezondheidszorg en andere instanties van hun verantwoordelijkheid: als jij nou veertig jaar geleden meer had gesport, hoefde je nu geen zorg aan te vragen.

Eindelijk ‘regie’ door ‘clean eating'
Het recept voor ‘clean eating’ en het politiseren van voedsel schrijft nu praktisch zichzelf. ‘Je bent wat je eet,’ dus moet jouw eten ‘puur en schoon’ zijn, zodat jijzelf ook ‘puur en schoon’ wordt.’ Voedsel wordt moreel geladen. Bewerkt eten is niet langer gewoon eten, maar ‘vies en onrein.’

Daarmee verschuift de schuld geruisloos. Wie ziek wordt, heeft niet alleen pech of een lichaam dat hapert binnen een gebrekkig (zorg)systeem — nee, diegene heeft gefaald. Niet alleen fysiek, maar ook moreel. Want blijkbaar heb je niet hard genoeg je best gedaan om ‘clean’ te leven.

Wat is nou eigenlijk ‘clean eating?’ Deze definitie is namelijk door de jaren heen ook enorm veranderd, en de producten waren vreemd genoeg bijna nooit goedkoop. In de 2010 jaren werden Raw Veganism of varianten zoals Raw till 4 (tot 4 uur s’ middags niets gekookt eten) steeds populairder.

De ‘bootstraps’ breken af van het sjorren
Vaak werd dit gepromoot door slanke witte welvarende mensen, die de luxe hadden om bijvoorbeeld naar Thailand of Bali te verhuizen, waar alles — inclusief de gekste tropische vruchten — relatief goedkoop is, aangezien de prijzen zijn afgesteld op de inkomens van de lokale bevolking. Hier in Nederland betaal je zo 15 euro voor een halve kilo bevroren Durian, waardoor zo’n levensstijl voor de meeste mensen niet haalbaar is.

Als deze veganfluencers niet naar een ander land verhuisden, reisden ze wel de hele wereld over voor tropische content — denk bijvoorbeeld aan Fullyrawkristina. Wanneer je niet kon slagen op dit dieet en gekookt voedsel als basis had, dan moest je wel iets verkeerds doen. ‘You’re not pulling the bootstraps hard enough.’ Als je maar hard genoeg trekt, breken die veters vanzelf een keer af.

De zogenaamde ‘counterculture’
Aangezien The Manosphere gepresenteerd werd aan jonge mannen als een counterculture, moest het dieet als politiek statement ook 180 graden draaien, want ‘echte mannen eten vlees.’ De ironie is dan wel dat zij zich afzetten tegen de havermelk elite, aangezien haver juist een spotgoedkoop gekookt product is, dat die Raw Vegans juist niet met regelmaat dronken of aten. Durian-discipelen — zodat je de linkse kerk er stiekem op zijn Theo van Gogh’s erin kan verwerken — zou een stuk accurater zijn.

Maar feiten zijn niet belangrijk, als je praat over iets dat nog relatief vrij onbekend is — hoewel het groeide in populariteit. Wel vroeg Leanne Ratcliffe — ook bekend als Freelee the Bananagirl — zich af of vleeseters wel het verdienen om te leven als ze zich bewust zijn van het dierenleed. Door dit soort veganfluencers maakte het niet uit wat jouw buurman dacht, die toevallig geen vlees at. Zij vond zichzelf beter, dus zullen andere vegans dit ook wel denken. We hebben het over ongeveer een procent van de wereldbevolking, dus zoveel veganisten kennen veel mensen niet.

Goedkoop en gezond is verdacht
Daarom is het ook zo opvallend dat wat door rechtspopulisten als ‘elitair’ wordt weggezet, vaak juist spotgoedkoop is — zoals haver(melk). Het gaat er niet om dat we mensen uit alle sociale klassen gezond krijgen. Hetzelfde neoliberale systeem dat een onhoudbaar veganisme promootte, verkoopt nu samen met een andere fad-diet ook een nieuwe ideologie.

Hierin kunnen we onmogelijk ook de ophef rondom de nieuwe schijf van vijf niet over het hoofd zien. Peulvruchten zijn goedkoop, dus gaan we een advies om gezond en goedkoop te eten framen als ‘dwang.’ Er is namelijk veel meer winst te behalen met biefstuk. Volgens ‘de vrije markt’ kun je moeilijk ‘echte mannen’ adviseren om minder vlees te eten — zonder dat dat wordt ervaren als een aanval op hun mannelijkheid.

Want niet alleen is vlees mannelijk: We moeten de feminisering door soja en zaadoliën tegengaan. Anders veranderen we allemaal in ‘soyboys.’ Je bent namelijk wat je eet. ‘Toevallig’ zijn het weer goedkope voedselproducten — die in moderatie hartstikke gezond zijn — alweer de zondebok worden van het grootkapitaal, die nu winst wil maken op de onzekerheden van mannen.

Gezondheid wordt vervangen door identiteit
Naast winst maken, willen bedrijven en influencers ook een nieuwe identiteit verkopen samen met de steak. In de studie Meat, Morals, and Masculinity wordt het moreel kompas van vegetariërs ervaren als ‘beter afgesteld,’ maar worden ze als minder mannelijk dan vleeseters. Met andere woorden: zodra je geen vlees eet, lever je — in de ogen van anderen — iets in op je mannelijkheid. Dat wordt nog concreter in een recenter onderzoek genaamd Understanding the Meat-Masculinity Link. Dit onderzoek laat zien dat het niet zomaar ‘mannen’ zijn die meer vlees eten, maar specifiek mannen die zich sterker identificeren met traditionele masculiniteitsnormen.

In Sizzling steaks and manly molds wordt dit fenomeen nog sterker uitgewerkt. In deze studie beschrijven jonge mannen wat vlees voor hen betekent. Vlees staat voor traditie en status. Het is iets dat je hebt verworven door hard te werken. Daarom moet je wel gek zijn om dit te laten staan, anders hoor je niet bij de ‘toekomstige elite,’ die de havermelk elite wel eventjes gaat vernederen.

Loss aversion
De wil om deze ‘havermelk elite’ uit rancune te vernederen moeten we zeker niet over het hoofd zien. Dit gedrag wordt door economen en gedragspsychologen al beschreven als loss aversion: iets verliezen — in dit geval mannelijkheid en status — is vele malen erger dan dat iedereen zou winnen. Of je het nou daadwerkelijk verliest maakt niets uit. Het idee dat je iets kwijt kan raken is al genoeg.

Daarom zie je dat die zogenaamde “counterculture” van de manosphere zo obsessief bezig is met vernedering. Het is niet genoeg om zelf heel veel vlees te eten — de ander moet gewoon kapot! Zodra vernedering het doel wordt, verdwijnt gezondheid volledig uit beeld. Dan gaat het niet meer over wat werkt, wat betaalbaar is of wat mensen daadwerkelijk helpt. Het gaat over wie er bovenaan de hiërarchie staat. Voeding is dan geen middel meer om beter te leven. Het wordt een wapen in een cultuurstrijd, met alleen maar verliezers.

Want een samenleving die druk bezig is met elkaar vernederen om wat ze eten, stelt geen vragen over wie bepaalt wat er überhaupt beschikbaar is, betaalbaar of veilig is. Dan verdwijnt de strijd op een goede gezondheid voor iedereen buiten beeld, wat alleen maar gunstig is voor mensen die aan die strijd kunnen verdienen. Zolang we elkaar bevechten om wat er op ons bord ligt, blijft onbesproken wie het menu bepaalt — en wie het meest verdient aan het gebrek aan gezondheid.