Hardleers onderwijs

Verheugende cijfers over lezend Nederland. Ruim één op de vijf inwoners was in 2024 lid van een bibliotheek. 2,4 miljoen kinderen en jongeren tot 18 jaar zijn lid. En lezen is nog altijd de sleutel tot maatschappelijk succes.

Spelenderwijs leren lezen, het ontwikkelen van een vocabulaire, kennis verwerven, lezen is essentieel bij vrijwel alles wat we doen. Van hetzelfde belang is spelen. Zoals lezen het brein conditioneerd, zo vormen zich in spel de levensspelregels van sociale omgang.

En gelukkig spelen kinderen spelen altijd, ook al spelen ze niet. Het spel is hun leven. De vorm, de lichamelijke beweging en de onvermijdelijke competitie zijn logische eerste levenslessen. Misschien is dat wel de meest compacte definitie van ‘spel’. De permanente beweging van lichaam en geest. Een vorming waar het volwassen leven nauwelijks tegenop kan. De restricties die beschaving en leeftijd de mens opleggen zijn feitelijk onmenselijk. Spel is de natuurlijke staat van de mens. Al spelende leren wij. Tot aan de dood.

Nog zo’n ondergeschoven kindje in onze prestatiemaatschappij is het belang van slaap. Iedereen weet dat dat eerste vroege schooluur geen enkel doel dient. De leraar weet het het, en de leerling voelt het. Toch blijven scholen onveranderlijk vroeg beginnen, althans aan deze kant van de plas.

Gemiddeld heeft een kinderbrein zo’n twaalf uur slaap nodig, een tiener rond de tien uur en een volwassene acht uur. Tot zover de consensus in wetenschappelijke statistieken. Ons hedendaagse leefritme en gedrag staan daar uiteraard diametraal tegenover. Rust, reinheid en regelmaat zijn dood en wij werken en entertainen ons suf. Op onze eigen tijds-indeling en met gebruik van kunstmatige oplossingen om ons dag- en nachtritme zo optimaal mogelijk te benutten. Maar ons prachtige brein laat zich maar tot op een bepaald niveau foppen. Het ‘beroven van de slaap’ (sleep deprivation) is wellicht éen van de meest wrede, psychische martelingen die een mens kan ondergaan. Zonder slaap, geen leven. En daar gaan we mank.

Licht via (beeld-)schermen en kunstmatige (dag-)lichtlampen is de grote verschuiver van ritmen. Iedereen weet inmiddels dat het verstandig is vóor het slapen gaan niet teveel meer in het blauwe licht te kijken. Slaaphormoon melatonine wordt gestoord en vervolgens we de gaten in het plafond. Maar ook dat verstoorde ritme heeft verstrekkende gevolgen: het tienerbrein dat om 07.00 op moet staan zou idealiter rond 21.00 moeten gaan slapen. In de puberteit  verschuift de biologische klok, hij gaat bijna een uur ‘achterlopen’. Het lijkt vroeger dan het écht is en maakt dat tieners helemaal geen zin hebben om ‘op tijd’ te gaan slapen. Overmatige schermtijd gooit hier uiteraard nog eens een stevige schep bovenop waarna het theoretisch ideaalbeeld door de praktijk tot gehakt wordt gedraaid.

Zonder in al te wetenschappelijk jargon te vervallen toch even de officiële naam van de ‘schuldige’; de suprachiasmatische kern. Onze ‘interne klok’ die dag- en nachtritme regelt. Die kern stuurt een buitengewoon complex stofwisselingsmechanisme aan dat een cyclus inzet van slaap en waken, en laat zich niet straffeloos verzetten. Vermoeidheid, humeurigheid, prikkelbaarheid en een falend concentratievermogen zijn directe resultaten en schetsen nagenoeg het totale gamma aan negatieve aspecten van de puber-/tienertijd.

De lessen op school een uurtje later beginnen bleek, middels experimenten in Engeland en de U.S.A., succesvol. Uitgeslapen leerlingen behaalden betere schoolresultaten. Het zou scholen, bedrijfsleven en overheid aan het denken moeten zetten.

Of misschien nog eens een nachtje over slapen?