God is dood: graaf zijn lijk op voor het kapitaal en smijt de democratie in zijn kist

Wie kan zich nog het interview van De Groene Amsterdammer herinneren met VVD-partijideoloog Patrick van Schie? Op de vraag of hij liever met de PVV of met GroenLinks-PvdA zou regeren, antwoordde hij zonder aarzeling: "Liever met de PVV in een kabinet dan met GroenLinks-PvdA." Dezelfde Van Schie ziet delen van GroenLinks als een grotere bedreiging voor de democratie dan Geert Wilders en zegt over de PVV: "Ik zie die dreiging niet zo.”

Op basis van dat interview alleen al zou elke prominente VVD'er ondervraagd moeten worden over wat zij erger vinden: een democratische vorm van communisme of fascisme in de stijl van Mussolini.

Nergens beweer ik dat PRO communistisch is — juist niet. De vergelijking met democratisch communisme is een stresstest: hoe ver naar links mag een beweging economisch gaan voordat liberalen haar gevaarlijker vinden dan een autoritaire beweging die politieke rechten aantast?

PRO komt niet eens in de buurt van stevig socialisme en wordt al als een groter gevaar gezien door Patrick van Schie dan een partij die niet eens een partijdemocratie heeft. De kans is niet groot dat men openlijk voor Mussolini zou kiezen. Maar zelfs de aarzeling – "poeh, daar zeg je me wat" – zou al veelzeggend zijn. Zij zou de indruk wekken dat democratie voor hen vooral waardevol is zolang de bestaande economische orde niet fundamenteel ter discussie wordt gesteld.

Een ander punt waar de economie regelmatig onbedoeld als reden wordt opgegeven om antidemocratische krachten door de vingers te zien, zonder dat politieke commentatoren het doorhebben: het referendum. De officiële redenering was vooral dat ‘het raadgevende karakter verkeerde verwachtingen opriep’. Veel kiezers beschouwden een meerderheid voor hun positie als bindend, terwijl de regering en het parlement slechts verplicht waren tot heroverweging.

Maar bij het referendum over de Sleepwet verklaarde CDA-leider Sybrand Buma vooraf al dat het kabinet — volgens hem — aan de wet zou vasthouden, ongeacht de uitslag. In hoeverre is er nog sprake van een heroverweging wanneer de politieke conclusie al vaststaat?

Daarnaast was de politieke steun voor een correctief bindend referendum verdwenen. Stel je voor dat Nederland een geopolitiek en economisch drama zoals Brexit zou meemaken? Alleen was Brexit helemaal geen correctief referendum. Het was juridisch raadgevend, maar werd door de Britse politieke leiding vooraf als bindend verkocht en achteraf als bindend uitgevoerd.

Zo ontstond de slechtst denkbare combinatie: een referendum zonder vooraf vastgelegde juridische gevolgen, waarvan de uitslag vervolgens wel als onaantastbaar volksmandaat werd behandeld. Vervolgens is de rechtvaardiging die te veel politieke commentatoren tegenwoordig geven dat de democratie tegen desinformatie beschermd moet worden. Want wie wil er nu nog een Brexit?

Desinformatie en manipulatie zijn reële problemen, maar zij waren niet de reden waarom het raadgevend referendum in Nederland werd afgeschaft. Toch kwam het democratische instrument zelf ter discussie te staan.

Zodra democratische inspraak economisch ontwrichtende of politiek onwelgevallige uitkomsten kan opleveren, wordt beperking van die inspraak ineens verkocht als bescherming van de democratie, terwijl je als burger aantoonbaar minder inspraak hebt. Je mag in een vrij land tegen referenda zijn, maar verkoop minder burgerinspraak alsjeblieft niet als méér democratie.

Als je die redenering doortrekt, kun je alle verkiezingen afschaffen, alsof er geen desinformatie tijdens de Tweede Kamerverkiezingen wordt verspreid. We proberen — althans in theorie — de informatievoorziening, journalistiek en democratische weerbaarheid te verbeteren.

Voor je het weet, maakt een politiek leider ons nog wijs dat het afschaffen van meer democratische middelen de democratie nog veel beter gaat maken, omdat de burger zich door al die desinformatie toch niet meer kan informeren. Straks verheerlijken die domme burgers door al die desinformatie nog terrorisme.

Sinds Brexit en de verkiezing van Trump wordt desinformatie steeds nadrukkelijker opgevoerd als bedreiging voor de democratie. Opeens geeft de zittende macht erg veel om de waarheid. Het gevaar van misleiding voor de democratie is reëel, omdat informatie belangrijk is voor een overwogen beslissing. Toch blijkt de bezorgdheid over de waarheid opvallend selectief.

Steeds meer genocide-deskundigen concluderen dat er in Gaza een genocide plaatsvindt. Toch blijven veel Europese leiders terughoudend om die term te gebruiken. Er staan te veel economische belangen op het spel, dus wie is nu geïnteresseerd in de waarheid? Dat lijkt misschien stellig om te zeggen, totdat je een SOMO-rapport over de geldstromen van en naar Israël leest.

Volgens dat rapport was Nederland met ongeveer 50 miljard euro wereldwijd de grootste buitenlandse investeerder in Israël. Omgekeerd was Nederland met 47,3 miljard euro ook veruit de grootste bestemming voor Israëlische investeringen binnen de EU.

Nu we het toch over Palestina hebben: Volgens Nabil Shaath, de Palestijnse minister van Buitenlandse Zaken, zei Bush dit tegen hem als reden voor zijn oorlogshonger: "I am driven by a mission from God. God would tell me, 'George go and fight these terrorists in Afghanistan'. And I did. And then God would tell me 'George, go and end the tyranny in Iraq'. And I did.”

Toen Bush Irak binnenviel, speelden er ook te veel economische en geopolitieke belangen. Sinds Bush aantrad tot nu is het defensiebudget van Amerika in nominale dollars meer dan verdubbeld. Dan is 'democratie brengen’ een betere framing voor het spekken van de wapenindustrie dan: God zei in een droom dat ik Irak moest aanvallen. Hoewel de illegale oorlog grotendeels gebaseerd was op religieuze waanzin en economische belangen, vormde het christelijk nationalisme van Bush nauwelijks een onderwerp van debat.

Toen bleven zelfs veel atheïsten en religiecritici opvallend stil over christelijk nationalisme. Wel besprak men hoe 'religie alles vergiftigt' en dat 'God niet groot is'; Christopher Hitchens werd bekend om dat soort algemene religiekritiek. Waar bij de islam het (geo)politieke aspect breed werd uitgemeten begin jaren 2000, bleef het over het christendom opvallend stil.

De Moral Majority zelf was tegen die tijd al opgeheven, maar haar politieke erfenis had zich stevig genesteld in het Amerikaanse christelijk rechts en de Republikeinse Partij. Kritiek op hun economische en geopolitieke machtsmisbruik kwam niet van prominente anti-theïsten; die kwam vooral van punkers zoals The Dead Kennedys.

Onder Reagan werd de alliantie tussen conservatieve evangelicals, de Republikeinse Partij en het vrijemarktkapitalisme verder verstevigd. De Religious Right verdedigde niet alleen traditionele gezinswaarden, maar ook lage belastingen, een kleine overheid, een vrijemarkteconomie en een zeer offensief buitenlands beleid.

Hoewel Christopher Hitchens kritiek had op het totalitaire element van de Religious Right, bleef kritiek op die vermenging van God, wapens en handel onderbelicht, terwijl zij bij uitstek laat zien hoe religie door politieke en economische macht kan worden ingezet. Een voormalig marxist zou dit juist feilloos moeten herkennen.

Als God het kapitalisme als onderdeel van de natuurlijke orde heeft geschapen, wie ben jij dan als nietig mens om het ter discussie te stellen? De ideologie van het christelijk nationalisme en de machtsstructuren die haar droegen, bestonden toen al decennialang — misschien zelfs zo lang dat ook wij ze als een natuurlijke orde zijn gaan beschouwen.

Pim Fortuyn en andere politieke denkers maakten van 9/11 een religieuze en culturele strijd tussen El-Elohim en Allah. Waarden als vrouwenrechten, individuele vrijheid en lhbti+-emancipatie — verworven door eeuwen van Verlichting, secularisering en feministische, liberale, socialistische en queer strijd — werden plotseling toegeschreven aan onze ‘joods-christelijke traditie’.

De God die in Leviticus seks tussen mannen een ‘gruwel’ laat noemen, en namens wie Paulus in Romeinen 1 seks tussen mannen als schandelijk beschrijft, zou homoseksuele mannen nu hun rechten hebben geschonken.

Gerard Reve — die dit soort cultuurstrijders regelmatig aanhalen om rebels over te komen — zou zich omdraaien in zijn graf als hij wist dat hij tegenwoordig voor het karretje van keurige conservatieven wordt gespannen die beweren dat hij zijn rechten aan het christendom te danken had.

Er bestaan theologische lezingen waarin deze passages niet over liefdevolle, gelijkwaardige homoseksuele relaties gaan, maar over afgoderij, uitbuiting, onbeheerste lust of cultische praktijken uit de oudheid. Toch zou de verstokte christelijk-nationalistische SGP’er deze bevrijdende theologie ervaren als godslastering. Zij onderschrijven niet bepaald de waarden die de cultuurstrijders hebben geframed als joods-christelijk.

Het begrip ‘joods-christelijk’ bestond al langer. In de Verenigde Staten werd het tijdens de jaren dertig en de Tweede Wereldoorlog gebruikt als antifascistische formule voor solidariteit tussen protestanten, katholieken en Joden. Na de Tweede Wereldoorlog werd het een strijd tussen Jahweh en de goddeloze communisten van de Sovjet-Unie.

Na 9/11 kreeg het echter een andere en veel onaangenamere politieke functie: niet langer alleen het opnemen van Joden in een gezamenlijk westers ‘wij’ tegen nazi’s en communisten. Het werd ook het afbakenen van ‘wij’ tegenover de islam.

Dat helpt verklaren waarom kritiek op de Israëlische regering zo gemakkelijk als antisemitisme kan worden geframed, terwijl de openlijke islamofobie van veel westerse denkers juist als moedige cultuurkritiek wordt gevierd. Het afzetten tegen moslims wordt daarmee voorgesteld als een manier om Joden te beschermen.

Ook al brengt Elon Musk tweemaal achter elkaar een nazigroet, hij kan volgens deze logica geen antisemiet zijn, want hij is immers pro-Israël. Je hoeft niet aan te tonen dat je Joden werkelijk als gelijkwaardig beschouwt. Door met je steun aan Israël te deugpronken, communiceer je vooral dat je in ieder geval geen moslim bent — laat staan een goddeloze communist.

Diezelfde redenering zie je terug bij sommige anti-theïstische denkers, die ook een merkwaardig monsterverbond met christelijke nationalisten lijken te sluiten. ‘God is not great’ — maar blijf wel van onze portemonnee af. Richard Dawkins en Lawrence Krauss, die eerst best wat linkse en liberale overtuigingen hadden, steken meer energie in genderneutrale toiletten en voornaamwoorden dan in het autoritaire geweld van ICE.

Dat maakt hun verschijning in de vrijgegeven Epstein-dossiers des te pijnlijker, juist omdat zij zichzelf presenteerden als rationele denkers die de macht ontmaskerden. Dawkins ontmoette Epstein en dineerde in 2014 met hem. Dawkins beweert dat hij geen relatie met Epstein had, zich de bijeenkomst niet herinnert en niet wist dat Epstein het evenement financieel steunde. De doden kunnen we echter niet om wederhoor vragen.

Bij Lawrence Krauss ging het aanzienlijk verder. Krauss onderhield jarenlang contact met Epstein, ontving financieringvoor zijn wetenschappelijke project en bleef hem ook na zijn veroordeling als vriend behandelen.

Deze mannen presenteerden zichzelf als onbevreesde vrijdenkers die door de façade van religieuze autoriteit heen konden kijken. Maar wanneer macht verscheen in de vorm van geld, wetenschappelijke financiering, exclusieve diners en toegang tot invloedrijke netwerken, bleek hun kritische vermogen een stuk minder betrouwbaar.

Daarmee zijn we terug bij de VVD en Patrick van Schie. Dezelfde VVD die Israël beschermt, moslims in een kwaad daglicht zet en ‘de linkse wolk’ als erger beschouwt dan een partij zonder interne democratie. Natuurlijk is hij niet ‘de’ VVD; toch is hij tegelijk niet zomaar partijideoloog geworden. Religie, secularisme, democratie en mensenrechten mogen onderling van verpakking verschillen; de bestaande economische orde blijft opvallend vaak het heilige der heiligen.

Het is dan ook niet vreemd dat het publieke debat steeds opnieuw wordt gevuld met rechtse obsessies rond woke, transmensen, ‘de’ islam en buitenlanders. Zolang het publieke debat draait om groepen met relatief weinig slagkracht, blijft een kleine minderheid met buitenproportioneel veel economische en politieke macht buiten beeld.

Misschien is dat uiteindelijk de werkelijke stresstest voor het liberalisme: hoeveel totalitarisme is de liberaal bereid te verdragen zolang de eigendomsverhoudingen intact blijven? God mag dood zijn. Aan het kapitaal mag niet worden getwijfeld. Desnoods graven we zijn lijk weer op om het eigendomsrecht van de machtigen te heiligen.

Zelfs een atheïst zou die godslastering moeten verachten.