Giftige wisselwerking tussen politici, kranten en YouTube-gebruikers in aanwakkeren racisme en discriminatie

Discriminerende taal wordt online steeds normaler omdat politici in de Tweede Kamer die ook gebruiken, meldt de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme na onderzoek van de Universiteit van Amsterdam. Tegelijkertijd is ook te zien dat naarmate er meer over bepaalde bevolkingsgroepen wordt gesproken in de reactievelden online, de kans groter is dat Kamerleden dit overnemen. Ook kranten spelen een grote rol bij het aanwakkeren van negatieve sentimenten.

De onderzoekers hebben naar ongeveer 1 miljoen YouTube-reacties gekeken op kanalen van nieuwsmedia, krantenartikelen en speeches en interrupties van Tweede Kamerleden in de periode van 2014 tot 2024. Het is het eerste grote wetenschappelijke onderzoek dat de link legt tussen discriminerende uitspraken in de Kamer en onlinediscriminatie, zo meldt ANP.

In het onderzoek wordt een driehoeksverhouding geschetst tussen politici, onlinereacties en kranten. Politici hebben de grootste invloed op het taalgebruik online en in kranten. Verder heeft het taalgebruik in YouTube-reacties ook nog invloed op wat politici zeggen, maar amper op wat kranten schrijven. Zo geven de onderzoekers het voorbeeld dat er naar mate er vaker over 'joden' wordt gesproken in de YouTube-reacties, dit een reactie van Kamerleden tot gevolg heeft. Andersom is juist het geval als het gaat om 'herkomst', commentaren hierover zijn juist weer te herleiden naar uitspraken van Kamerleden. In het geval van 'moslims' blijken kranten de drijvende kracht.

Over de rol van kranten schrijven de onderzoekers:

Tegelijkertijd blijkt dat landelijke kranten ook een richtinggevende rol spelen in de wisselwerking. Veranderingen in het aandeel uitingen over deze bevolkingsgroepen in landelijke kranten gaan regelmatig vooraf aan vergelijkbare veranderingen in YouTube-reacties, en in mindere mate ook aan veranderingen in de Tweede Kamer. Dit wijst erop dat kranten niet alleen politieke uitingen doorgeven, maar ook mede richting geven aan online discussies en, in mindere mate, aan het politieke debat.

Ook meldt het rapport:

Vooral bij onderwerpen die raken aan racialisering, zoals ‘Joden’, ‘moslims’ en ‘herkomst’, zijn duidelijke en consistente patronen zichtbaar. Wanneer partijen als de PVV, BBB en NSC vaker in landelijke kranten worden genoemd, volgt vaak een toename van online uitingen over deze gronden. Dit patroon is het sterkst zichtbaar in de frequentie van uitingen over ‘Joden’, ‘moslims’ en de ‘herkomst’ van mensen. Ook lijkt de zichtbaarheid van deze partijen invloed te hebben op het aandeel discriminerende uitingen, maar minder in het sentiment van online uitingen. Dit wijst erop dat de zichtbaarheid van politieke partijen in kranten vooral bijdraagt aan het aanjagen van online racistische uitingen.

Dit laatste laat maar weer eens zien dat er voor gewaakt moet worden om uitingen van politici kritiekloos over te nemen en wie er allemaal een platform krijgt:

De analyses met LLM-data laten bovendien zien dat verhoogde zichtbaarheid van allerlei partijen samenhangt met een bredere toename van discriminerende uitingen over verschillende gronden, waarbij de sterkste patronen te zien zijn bij de zichtbaarheid van BBB, NSC en PVV. Gezamenlijk wijzen de bevindingen erop dat verslaglegging van landelijke kranten over politieke partijen een neveneffect lijkt te hebben, waarbij online discriminatie en racisme aangejaagd wordt.

en:

Uitingen die samenhangen met racialisering lijken eerder te worden opgepakt en doorgegeven tussen politici, landelijke kranten en sociale media. Dit onderzoek kan niet vaststellen waarom dat zo is, maar maakt wel zichtbaar dat deze dynamiek bestaat. Daarmee wordt duidelijk dat racisme niet alleen een kwestie is van individuele uitingen, maar onderdeel is van een dynamiek waarin verschillende domeinen van het publieke debat elkaar wederzijds beïnvloeden en versterken.

De staatscommissie denkt dat er een risico is op een "neerwaartse spiraal waarin discriminerende taal steeds 'normaler' wordt" en noemt dat zorgelijk. "Politici, journalisten, sociale mediaplatforms en gebruikers daarvan dragen gezamenlijk verantwoordelijkheid voor een publiek debat dat volgens principes van gelijkwaardigheid wordt gevoerd", aldus commissievoorzitter Joyce Sylvester.

De staatscommissie schrijft in het rapport als aanbeveling dat politici, (gebruikers van) sociale media en landelijke kranten vaker grenzen moeten stellen en dit ook steviger moeten doen. De commissie spreekt Kamerleden aan op hun plicht "om zich bewust te zijn van de impact van hun woorden":

Politieke macht gaat gepaard met taalmacht, en daarmee met verantwoordelijkheid. Deze verantwoordelijkheid is recent ook benadrukt door het College voor de Rechten van de Mens. Het College wijst erop dat politici, juist in scherpe politieke debatten, een bijzondere rol hebben in het bewaken van gelijkwaardigheid en menselijke waardigheid.

Landelijke kranten krijgen de niet mis te verstane boodschap mee dat "journalistieke keuzes in framing, nadruk en herhaling kunnen bijdragen aan het verder verspreiden van discriminatie, maar ook aan het begrenzen ervan":

Dat betekent niet alleen feitelijk rapporteren, maar ook steeds context blijven bieden, misstanden aan de kaak stellen en reflecteren op de maatschappelijke gevolgen van discriminerende uitingen. Door die verantwoordelijkheid te nemen, kunnen kranten in belangrijke mate bijdragen aan een publiek debat dat niet verder polariseert, maar ruimte laat voor nuance, waardigheid en gelijkwaardigheid.