Geweldloze weerbaarheid in vele gedaanten

We schaffen het absurde militarisme af. De toekomst is aan het pacifisme, het idee dat we conflicten oplossen met overleg en onderhandelingen. [Wessel Visser, ‘Militarisme is absurd, de toekomst is aan pacifisme’, Joop, 12.03.2026]

Pacifisme houdt natuurlijk veel meer in dan ‘overleggen’ en ‘onderhandelen’. Het is een strategisch concept dat vele vormen van geweldloos verzet kent. Het betekent dat je je wapens omsmelt en geen wapens meer aanschaft en je alleen via burgerlijke weerstand verdedigt.

Er bestaan verschillende methoden van geweldloze actie. Hieronder zet ik de gebruikte methoden op een rij en geef er historische voorbeelden van.

Ook ga ik na welke trainingen belangrijk zijn om het succes van een aantal methoden te vergroten.

Tenslotte wijs ik er, zoals ik al eerder deed op dit platform, op dat historici ontdekten dat geweldloze weerbaarheid een heel effectief middel kan zijn, ook al wordt die gesteund door een relatief kleine minderheid van de bevolking.

Methoden van geweldloos verzet

·     Massademonstraties

Toen op 19 maart 2006 Aleksandr Loekasjenko, volgens  internationale waarnemers op oneerlijke wijze, werd herkozen, gingen duizenden Wit-Russen de straat op (jeans revolution) om tevergeefs te protesteren tegen zijn autocratisch bewind.

·     Boycots

Nadat Rosa Parks in 1955 weigerde haar zitplaats in de bus af te staan, boycotten de zwarte inwoners van Montgomery, Alabama 13 maanden lang het openbaar vervoer. Het protest, met als woordvoerder Martin Luther King, dwong een uitspraak van het Hooggerechtshof af die segregatie in bussen ongrondwettelijk verklaarde.

·     Stakingen

De nog jaarlijks herdachte Februaristaking op 25. en 26.02.1941 die in en rond Amsterdam bracht zo’n 200.000 bracht man op de been. Het was een aangrijpend protest tegen de eerste massadeportaties van Joodse burgers.

·     burgerlijke ongehoorzaamheid

Onder inspiratie van Gandhi liepen in 1930 10 duizenden mensen in 24 dagen 390 km. naar de kust om daar zelf zout te winnen (zoutmars), hetgeen door de Britse kolonisator verboden was.

·     stille wakes

De moeders van de Plaza de Mayo (Argentinië) hielden tussen 1977-1982 moeders wekelijkse stille wakes op het plein om aandacht te vragen voor hun verdwenen kinderen en negeerden daarmee het verbod op samenscholing door de militaire dictatuur.

·     blokkades en bezettingen

Activisten van de het actiecollectief ExtinctionRebellion blokkeren herhaaldelijk de A12 in Den Haag om te protesteren tegen een overheid die nog steeds fossiele subsidies verstrekt.

·     Onderduikers helpen

Het bieden van hulp aan vervolgden, zoals in de Tweede Wereldoorlog toen veel mensen de vervolgden joden een onderkomen boden. Zelf heb ik  als kind van joodse ouders, mijn leven hieraan te danken.

·     Onthouden van medewerking

Kunstenaars en journalisten die weigerden lid te worden van de door de nazi’s in 1941 ingestelde Kultuurkamer, waardoor ze hun beroep niet meer officieel mochten uitoefenen.

·     Weigeren van militaire dienst

Individuen die vanwege gewetensbezwaren zich niet in het leger laten oproepen en zich zo verzetten tegen deelname aan militaire conflicten. Dit kan weer actueel worden als de dienstplicht weer wordt ingevoerd, waarmee de politiek al heeft gedreigd.

·     Illegale pers:

‘Samizdat’ is een in de Sovjet-Unie (vanaf ca 1953) ontstane praktijk van het clandestien kopiëren en verspreiden van censuurgevoelige literatuur, politieke kritiek en verboden teksten. Het gaat hierbij om handmatig vermenigvuldigde  documenten die door dissidenten in de Sovjet-Unie en het Oostblok circuleerden.

·     Opzetten van parallelle regeringsstructuren

De Poolse vakbond Solidarność bouwde een omvangrijke ondergrondse samenleving. Ze publiceerden hun eigen kranten, boeken en tijdschriften, organiseerden onafhankelijke educatie en creëerden een netwerk voor sociale steun, volledig buiten de controle van de

Weerbaarheidstrainingen
Er zijn verschillende instanties die weerbaarheidstrainingen aanbieden om ons te leren met agressie om te gaan, ons zelfvertrouwen te helpen versterken. Er bestaan communicatietechnieken, waarmee we onze grenzen kunnen aangeven en respect afdwingen. Het is ook belangrijk om te leren om gevaarlijke situaties tijdig te herkennen en kalm te blijven onder.

De actiegroep Extinction Rebellion biedt zijn leden een aantal trainingen aan om deze vaardigheden te ontwikkelen. Zo geven zij allerlei trainingen die deelnemers voorbereiden op het voeren van acties: gericht op het omgaan met pers en camera's tijdens acties en RET-trainingen die onderlinge steun tussen actievoerders moeten bevorderen.

Geweldloos verzet is snel heel effectief
De Franse historicus Jacques Sémelin (‘Unarmed Against Hitler: Civilian Resistance in Europe, 1939-1943’, 1993) heeft aangetoond hoe machteloos nazi-Duitsland in veel bezette landen stond tegenover geweldloze weerstand. Terwijl ze partizanen en gewapend verzet met brute repressie bestreden, waren ze veel minder goed in staat om om te gaan met vreedzaam verzet. Non-coöperatie, stakingen en solidariteitsacties bleken moeilijker te onderdrukken, omdat ze geen directe aanleiding boden voor gewelddadige vergelding zonder politieke gevolgen.

De politicologen Erica Chenoweth en Maria J. Stephan (‘Why Civil Resistance Works: The Strategic Logic of Nonviolent Conflict’, 2012) ontdekt dat als 3,5% van de bevolking van een land geweldloos protesteert tegen een autoritaire regering, die regering waarschijnlijk ten val zal komen.

Erica Chenoweth heeft op overtuigende wijze (‘Vredelievend verzet’ 2023, vert. v. ‘Civil Resistance’, 2021) laten zien dat geweldloos verzet 2x zo effectief is als gewapende weerstand en in ieder geval veel minder slachtoffers maakt.