Gewasbeschermingsmiddelen zijn dodelijke vergiften

‘De consument wil een gaaf product, en dat krijg ik alleen met gewasbeschermingsmiddelen,’ zei een broccoliteler. Hij bedoelde: zonder gif kan ik mijn product niet verkoopbaar krijgen. Dat gif wordt in de landbouwsector hardnekkig aangeduid als ‘gewasbeschermingsmiddel’: een eufemisme dat verhult wat het werkelijk is: vergif. Helaas zijn het geen ‘mensbeschermingsmiddelen’. Het zijn gevaarlijke stoffen die leven vernietigen.

De schadelijke gevolgen voor agrariërs zelf blijven opvallend onderbelicht. Binnen de sector lijkt er een taboe op het onderwerp te rusten. Kritiek wordt vaak weggewuifd. Een bestuurder van LTO verklaarde zelfs nooit gehoord te hebben van het verband tussen landbouwgif en de ziekte van Parkinson, terwijl dat verband in wetenschappelijke literatuur allang is aangetoond.

Veel van deze chemische middelen stammen af van stoffen die al vóór de Tweede Wereldoorlog werden ontwikkeld voor de chemische oorlogsvoering. Hun doel was massale vernietiging van leven. In de jaren zestig werden ze door de Verenigde Staten ingezet in de Vietnamoorlog. ‘Agent Orange’ werd er berucht mee: een ontbladeringsmiddel dat complete ecosystemen uitroeide en de gezondheid van generaties lang beschadigde. Het bracht dood en verderf in Vietnam.

Men ontdekte ook dat deze stoffen ‘bruikbaar’ waren tegen insecten en ongewenste plantengroei. Zo werd DDT wereldwijd ingezet en geprezen als een wondermiddel. Vliegtuigen besproeiden hele gebieden, in de veronderstelling dat het onschadelijk was voor mens en dier. Toch bleek dat niet het geval. DDT werd gelukkig verboden, maar het werd wel opgevolgd door middelen als Malathion, Parathion, Aldrin en Dieldrin, allemaal minstens zo giftig.

In 1962 luidde de Amerikaanse biologe Rachel Carson al de noodklok met haar boek Silent Spring, opgedragen aan Albert Schweitzer, die ooit zei: ‘Man has lost the capacity to foresee and to forestall. He will end by destroying the earth.’ Carson beschreef de effecten van pesticiden op mens en natuur en trok een duidelijke conclusie: we moeten er zo snel mogelijk mee stoppen, of we vernietigen uiteindelijk alles wat leeft, inclusief onszelf.

Om haar gevecht tegen landbouwgif kracht bij te zetten vertelde zij in haar boek over een boer die zijn aardappelland besproeide met Parathion. Zijn zoontje raakte spelenderwijs de sproeikop aan en een vriendje ademde de dampen in. Beiden overleden korte tijd later. Zulke verhalen waren geen fictie en dat zijn ze nog steeds niet.

Ook in Nederland gingen boerenbedrijven ten onder aan landbouwgif. In 1962 kocht een boer een partij erwtenstro voor zijn veestapel. Kort daarna werden zijn koeien ernstig ziek. De dieren moesten stervend worden afgevoerd. Diagnose: Parathionvergiftiging. Zijn bedrijf overleefde het niet.

In diezelfde jaren begon de medische wereld plots een toename te zien van kinderkanker: een ziekte die voor de oorlog amper voorkwam. Carson wees op het mogelijke verband met de toegenomen blootstelling aan pesticiden. Ze had haar feiten op orde: haar boek was gebaseerd op degelijk wetenschappelijk onderzoek. En het had effect. DDT en Parathion werden uiteindelijk verboden. Maar de landbouw gifvrij? Vergeet het maar.

Nog altijd worden zogenoemde ‘gewasbeschermingsmiddelen’ breed ingezet. Veel particulieren hebben nog steeds een fles Roundup op de plank staan. Ondertussen blijft de ziekte van Parkinson toenemen. Veel patiënten met die ziekte zijn er inmiddels van overtuigd dat hun ziekte te wijten is aan blootstelling aan landbouwgif. Een Franse wijnboer, zelf Parkinsonpatiënt, gaat gewoon door met het spuiten met gif dat zijn ziekte veroorzaakte. Hij denkt dat het niet anders kan.

In het begin van haar boek beschrijft Rachel Carson een fictief dorp, vol leven en natuur. Tot er een mysterieuze plaag komt. Dieren sterven, mensen worden ziek, kinderen overlijden. Dan valt de stilte. Geen vogels meer, geen insecten. Geen leven. Een ‘fabel voor morgen’, noemt ze het verhaal, maar alles wat erin gebeurt, baseerde ze op werkelijke gebeurtenissen.

Een vrije samenvatting van haar boek luidt als volgt:

Er was eens een dorp waar het leven in harmonie leek met de natuur. Het lag te midden van welvarende boerderijen, omringd door graanvelden en weiden waar in het voorjaar vogels en insecten zweefden boven de geurige akkers. Langs de wegen bloeiden wilde bloemen en stonden bomen in volle glorie. Voorbijgangers genoten maandenlang van dit idyllische landschap. (Het had zo een dorp in de Kop van Noord-Holland kunnen zijn.)

Tot er op een dag een onheilspellende plaag over het gebied trok, en alles begon te veranderen. Mysterieuze ziekten troffen de kippenboerderijen; koeien en schapen werden ziek en stierven. Steeds meer boerengezinnen kregen te maken met onverklaarbare gezondheidsklachten. Nieuwe ziekten doken op. Volwassenen overleden plotseling, en ook kinderen stierven, soms na slechts enkele uren ziek te zijn geweest.

En toen viel de stilte. Vogels en insecten waren verdwenen. De mensen begrepen niet wat er gaande was. De weinige vogels die men nog zag, lagen stervend op de grond. ’s Ochtends was het stil in het dorp: geen duiven, geen roodborstjes, geen mussen, geen gezang. Over het landschap hing een ijzige, allesomvattende stilte.

Zelfs het gewone huishouden was in de jaren zestig niet veilig. In veel Nederlandse keukens stond een ‘flitspuit’ met DDT. Een paar keer spuiten in alle hoeken van de kamer, en de vliegen en muggen vielen dood neer. Men werd wel aangeraden de ruimte daarna een tijdje te verlaten. Een veelzeggend advies.

Voormalig minister van Landbouw Carola Schouten pleitte voor een duurzame landbouw, waarin gif geen plaats meer heeft. Terecht. De intensieve landbouw, afhankelijk van chemische middelen, is niet houdbaar. Niet voor de natuur, niet voor de boer, en niet voor de consument. Of is het al te laat?

Het is tijd dat we het beestje bij de naam noemen. ‘Gewasbescherming’ klinkt vriendelijk, maar de realiteit is dat het gif is. En gif doodt. Wat ons te doen staat? Luisteren naar Carson. Haar boodschap uit 1962 is actueler dan ooit…