Sfeerfoto van Joop
Joop
Joop

Wat ons in een wurggreep houdt

Francisco van Jole over het verband tussen de energiecrisis en de debatcultuur in de Tweede Kamer
Joop

Geven wij wel ontwikkelingshulp?

  •  
09-02-2010
  •  
leestijd 3 minuten
  •  
BNNVARA fallback image
In de zoektocht naar een andere opzet van de ontwikkelingshulp moeten principiëlere vragen worden gesteld. Geven wij wel ontwikkelingshulp? wat ontrekken wij "in natura" aan de ontwikkelingslanden? Hoezo helpen wij?
Het rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid over de ontwikkelingshulp heeft veel reacties verwekt. Terecht, gezien de kwaliteit van het rapport en het prestige van de WRR. Maar ook vanwege de conclusies en aanbevelingen, die staan nogal haaks op heersende opvattingen in Nederland Ontwikkelingsland. Hoezo armoedebestrijding? Waarom vasthouden aan de befaamde 0,7 %? Waarom hulp geven aan zoveel landen? En zou het niet wat professioneler kunnen? Vragen opgeroepen door het rapport.
Voor de zoveelste keer wordt gezocht naar een andere opzet van de ontwikkelingshulp. En opnieuw worden vragen gesteld, dezelfde overigens als in de jaren zestig bij de eerste omvangrijke evaluatie van de Nederlandse ontwikkelingshulp. Wat dat aangaat lijkt het alsof de tijd heeft stilgestaan. Waarom niet eens andere en meer principiële invalshoeken gekozen? Laat ik er twee noemen.
Geven wij wel ontwikkelingshulp? Natuurlijk, er zijn allerlei programma’s in landen als Nederland die grote stromen geld vanuit het Noorden naar het Zuiden dirigeren, althans voor zover niet gebonden aan besteding in Nederland. Maar wat in de discussies veronachtzaamd wordt is dat de stromen vanuit Zuid naar Noord veel groter zijn. Vandaar de uitdrukking “omgekeerde ontwikkelingshulp”. Die stromen kennen allerlei vormen.
Zo gaan er veel private en publieke leningen van Noord naar Zuid. Maar dat is eigenlijk het rondpompen van heel veel geld. Want wat ontwikkelingslanden jaarlijks betalen aan rente en aflossingen is sinds decennia meer dan de ontvangen leningen. Sigaren uit eigen doos dus. Of neem de buitenlandse particuliere investeringen in ontwikkelingslanden, een door velen geroemde motor van ontwikkeling. Kijkt men wel eens naar de verliezen die ontwikkelingslanden lijden als gevolg van de winsten die deze landen verlaten, en andere vormen van kapitaalvlucht?
Dan de veel geprezen wereldhandel, “trade, not aid” is voor velen het devies. Maar werkt dat wel zo? Als ik, bijvoorbeeld, kijk naar de verliezen van ontwikkelingslanden als gevolg van de verslechterde ruilvoet dan kom ik tot bedragen die een veelvoud zijn van die van de officiële ontwikkelingshulp. Handel motor van ontwikkeling? Het hangt er maar van af. Sinds de jaren negentig wordt steeds meer onderzoek gedaan naar de gevolgen van de vrijhandel opgelegd aan ontwikkelingslanden. De resultaten zijn schokkend. Christian Aid, een Engelse hulporganisatie concludeerde dat deze (netto!) verliezen voor Afrika minstens zo groot zijn  als alle ontvangen ontwikkelingshulp.
En dan de belastingen. Sinds Obama zich liet ontvallen dat Nederland een belastingparadijs is, krijgt dit onderwerp (eindelijk) meer aandacht. En terecht. Want uit steeds meer onderzoek blijkt dat ook Nederland behoort tot de landen met overheden die aan allerlei vormen van in ontwikkelingslanden gepleegde belastingontduiking geld verdienen, zie bijvoorbeeld de publicaties van het Tax Justice Network. Wie helpt wie?
De WRR had ook nog een andere invalshoek kunnen kiezen: wat ontrekken wij “in natura” aan de ontwikkelingslanden? Want geld meet niet alles. Nog steeds is sprake van verregaande onderbetaling van menskracht verwerkt in de producten die wij kopen. En ook worden veel zo niet alle milieuschades veroorzaakt door die exporten niet verdisconteerd in de prijzen. Deze moderne vormen van woekerbeprijzing hebben ernstige gevolgen voor de  ontwikkelingsmogelijkheden van de mensen in het Zuiden.
Neem bijvoorbeeld de “overshoot” ofwel het overgebruik van de biologische capaciteit van de aarde. De geldswaarde van die overshoot is misschien wel het honderdvoudige van de ontwikkelingshulp. Zij is een van de belangrijkste oorzaken van de voedselcrisis. De verantwoordelijkheid daarvoor ligt hoofdzakelijk bij ons, de westerse consumenten. Die verantwoordelijkheid geldt ook de zeespiegelstijging en andere uitingen van de te hoge CO2 uitstoot. De gevolgen van een en ander zijn eerst en vooral voelbaar in de ontwikkelingslanden. Dat geldt ook de vele oorlogen en oorlogjes in Afrika, hoe dikwijls zijn die niet verbonden met onze onlesbare behoeften aan grondstoffen? wat ontrekken wij “in natura” aan de ontwikkelingslanden?Inderdaad, de WRR heeft een deskundig rapport op tafel gelegd. Maar het blijft toch weer de nieuwste loot aan de stam die steeds weer de tevredenheid creëert dat wíj gulle gevers zijn. Tja.

Meer over:

opinie, wereld,

Praat mee

Heb je een vraag, suggestie of wil je gewoon iets kwijt? Dat kan hier. Lees onze spelregels.

avatar

Reacties (7)

denmol
denmol9 feb. 2010 - 12:26

Dit is een waarheid als een koe. Het gaat om oneerlijke handel en op de keper beschouwd soms om roof van grondstoffen. Bescherming van de eigen handelszones het dumpen van overschotten in arme landen waardoor eigen productie economisch onrendabel wordt en men nog afhankelijker is van hulp. Wij hier in het westen houden, door ons economisch systeem die gebaseerd is op het voordurend maken van winst, arme landen in een wurggreep waar ze nooit uit zullen komen en ondertussen zuigen we ze gewoon meedogenloos leeg. Ontwikkelingshulp is een industrie met eigen belangen en die liggen niet in het verlengde van wat arme landen nodig hebben. Economische ontwikkeling, scholing en welvaart is wat arme landen nodig hebben en geen afhankelijk makende en houdende hulp. Het wijzen op dictators die hun eigen clan bevoorrechten zie ik niet als een rechtvaardiging om het er dan maar bij te laten en ondertussen gewoon handel drijven met deze potentaat. Ik ben tegen elke vorm van hulp. Er moeten zakelijke overeenkomsten met verplichtingen over en weer aangegaan worden. Geen zielig gedoe maar gewoon zoals de Chinezen waar sommigen veel kritiek op hebben nu lijken te doen substantiële veranderingen aanbrengen waar nodig in een zakelijk verhouding.

JoopSchouten
JoopSchouten9 feb. 2010 - 12:26

Mooi overzichtelijk geschreven. 'De Crisiskaravaan' geschreven door Linda Polman zou een prachtige aanvulling zijn om de wantoestanden in z'n totaliteit in kaart te brengen. Misschien een tip voor de redactie?

paulvr2
paulvr29 feb. 2010 - 12:26

Als ik zie hoe ontzettend veel mensen vaak als onbetaald vrijwilliger zich voor 1000% inzetten voor hun medemensen in ontwikkelingslanden, en daarmee bedoel ik niet alleen degenen die daarheen gaan maar ook degenen die hier in Nederland daarvoor vrijwilligerswerk doen dan dank ik dat dit soort breedsprakige zelfbeschuldigingen wel even anders kunnen. Ik heb niet de kennis om de grote economische lijnen te volgen, maar spreek dan niet van ontwikkelingshulp maar van geldstromen. Maar daarover kan zoveel meer gezegd worden,. ook buiten het ontwikkelingshulp verhaal. Of we textiel van erbarmelijke kwaliteit uit China moeten laten komen waarvan we in reportages zien dat 14 jarige meisjes daar tien tot twaalf uren per dag aan zitten te werken bijvoorbeeld. En zo is nog veel meer te bedenken. Zelf zou ik meer zien in een "adoptie systeem" waarbij we ons als land in een soort omgekeerde koloniale relatie tot een bepaald land dat daarvoor open staat aanbieden. Een relatie die zonder meer als doel moet hebben om de bevolking van zo'n land op een eerlijke manier te helpen om steeds welgestelder te worden (of je van net zo welgesteld als wij mag spreken weet ik niet, stel ik dus ook niet). Maar wij zouden wel jaarlijks rekening en verantwoording moeten afleggen wat we allemaal hebben gedaan om de welvaart in het geadopteerde land op te krikken, terwijl men in dat land accoord moet gaan om controles en waar nodig een tijdelijke medezeggenschap wil toestaan zodat men daar geen dingen doet die alle hulp van onze kant teniet zou doen. Te denken is bijvoorbeeld aan het bestrijden van corruptie of het uitgeven van geweldige sommen voor militaire doeleinden. Ik ben geen expert maar heb wel de indruk dat de hulp die we nu geven zelden op de lange termijn zoden aan de dijk zet. Doorgaans raakt op het moment dat wij er weg gaan zo'n project in de versukkeling. Een van de dingen waarmee ikzelf te maken had was dat men in Nederland wel de meest fantastische bedragen schenkt als je een project wilt opzetten maar geen dubbeltje om het te onderhouden. Hierdoor is ontzettend veel geld verloren gegaan want als het dan niet blijkt te lukken om het project met bescheiden middelen te laten lopen dan is de hele investering om het op te bouwen weggegooid geld geworden. Vraag je op 10.000 euro per jaar voor de eerste 5 jaar dan kun je het vergeten, maar als je er gewoon een volgend project bovenop zet dan kun je een veelvoud van dat bedrag krijgen. We maken veel regeltjes maar zouden eigenlijk een soort ontwikkelingshulp-ombudsman of commissie moeten hebben waar je dan kunt laten zien dat je een eerdere investering weggooit als je een doof oor geeft aan hen die er iets van willen maken! En hoe je het wendt of keert, het blijft belastinggeld dat door de Nederlandse burgers wordt samengebracht. Dan mag je niet onverschillig zijn over de vraag of een eenmaal opgebouwd project door gebrek aan budget teloor gaat of zelfs nooit aan functioneren toekomt.

Extreme_nuance
Extreme_nuance9 feb. 2010 - 12:26

Een inkoppertje deze column, maar goed dat iemand er een keer op wijst. Voor nog meer info over het uitbuiten van arme landen dmv gigantische schulden: http://en.wikipedia.org/wiki/Confessions_of_an_Economic_Hit_Man

1 Reactie
leeuw2
leeuw29 feb. 2010 - 12:26

Er is natuurlijk weinig uitbuiten aan. Deze schulden zijn ooit natuurlijk wel door de betreffende landen zelf aangegaan. Waarmee ik niet wil zeggen dat je schulden eventueel niet moet kwijtschelden wanneer dit beter is voor de ontwikkeling van de betreffende landen. Maar dit artikel en ook uw reactie geven wel weer pijnlijk aan waar de daadwerkelijke problemen liggen. Het door het "westen" continu de schuld op zich te nemen van alle problemen in de wereld.Waarmee het westen onbedoeld anderen de mogelijkheid geeft te kiezen voor de slachtofferrol. Ondanks alle miljarden die de afgelopen 30/40 jaar van het westen naar ontwikkelingslanden zijn gestroomd in de vorm van leningen, ontwikkelingssamenwerking, betalingen voor grondstoffen (want ja hier wordt immers gewoon voor betaald) zijn deze landen qua ontwikkeling nauwelijks iets opgeschoten. In tegenstelling tot diverse andere landen met name in Azie en ook sommige landen in Afrika die wel een stormachtige ontwikkeling door maken zonder de hulp van buitenaf. En hierbij kom je ook tot de kern van het probleem. Het is voor niet functionerende, corrupte politiek leiders in ontwikkelingslanden wel heel makkelijk om met het vingertje te wijzen naar het rijke westen als verklaring voor alle interne problemen. Dat leidt de aandacht tenminste af van het zelf niet functioneren. En het is nog makkelijker als je daarbij nog wordt geholpen ook door hele groepen westerlingen die lijden aan het atlas syndroom. Misschien wordt het eens tijd dat de westerse wereld het beleid eens drastisch om gooit. Eindelijk eens diegenen gaat aanspreken op hun verantwoordelijkheden. Afrikaanse corrupte leiders eens gaat aanspreken op hun collectieve wanbeleid van de afgelopen 40 jaar. Om ze daarmee eens echt te bewegen om zelf een positieve bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van hun eigen land.

pvdark
pvdark9 feb. 2010 - 12:26

Wat een ontstellend zwak artikel. Om te beginnen: "althans voor zover niet gebonden aan besteding in Nederland." Geef dan ook gewoon een cijfer, dat is 13% (Easterly, Pfutze 2008) van de totale hulp. Als je dat vergelijkt met bv de VS (72%) valt dat enorm mee, absoluut gezien valt het ook mee. 0 zou natuurlijk beter zijn, maar iets op deze manier opschrijven is precies waar de telegraaf op deze site, terecht, van wordt beticht. Dit mag dan nog een schoonheidsfoutje genoemd worden, je kritiek op FDI (foreign direct investment) er is een hele boel empirisch bewijs dat meer FDI lijdt tot hogere groei, daarnaast is de link tussen groei en armoede reductie ook helder. Bronnen kan ik hier neerzetten als ik niet moet studeren zoals nu... Kritiek op open handel is ten dele terecht, maar bv de groei-FDI link is volgens sommige groter in open economieën. Probleem is vooral dat de handel niet volledig open is: Westerse landen beschermen hun eigen markten, maar bv het IMF vraagt ontwikkelingslanden wel hun markten open te gooien, hierdoor ontstaat soms een oneerlijk speelveld. Maar ook hier is de empirie duidelijk: ontwikkelingslanden zijn protectionistischer dan ontwikkelde landen. Landen die markten open gooiden groeiden over het algemeen juist het hardst. De pijn zit vooral in Afrika, waar Azië markten open kon gooien en competitief kon zijn, heeft Afrika weinig te bieden behalve grondstoffen. Overigens zit dat talent van Azië hem vooral in lage lonen, iets waar je kritiek op hebt. Die lonen stijgen juist in open markten. Helaas gaat verandering altijd met veel pijn samen: met name kleine boeren zijn eigenlijk altijd het slachtoffer. In dit soort processen zou hulp uitkomst kunnen bieden: wanneer sociale zekerheid juist in armere landen aanwezig is, kunnen mensen zonder al teveel ellende van baan verwisselen. Dat is nodig in de transitie van agrarische maatschappijen naar meer service gerichte maatschappijen. Overigens zijn in ontwikkelingslanden veel mensen wel boer, maar is de export vaak maar voor een klein (en steeds kleiner) deel voedsel. Dat klinkt aan de ene kant logisch, arme landen hebben immers al hun eten zelf nodig, maar dat is het maar ten dele; hieruit volgt een kleine elite die rijk is, en een arme boeren onderlaag. Laatste puntje over bronnen, actiegroepen en hulporganisaties zijn GEEN bronnen. Als er ergens een onderzoek is waar maar een A4tje voor van een multinational is geleend staat heel links op de banken, laten we het speelveld dus eerlijk houden: wetenschappelijke bronnen en anders niet. Scholar.google.com is je vriend als je niet meteen toegang hebt tot Universiteits Bibliotheken en dergelijke.

1 Reactie
JanmetdePet2
JanmetdePet29 feb. 2010 - 12:26

Volgens mij bedoelt dhr. Keune met het stukje over FDI's dat de winst die bepaalde activiteiten binnen de landsgrenzen zouden opleveren, naar het buitenland stromen omdat daar de hoofdkantoren staan. Je kan dan dus wel werken, maar niet je eigen winst investeren in vooruitgang. En dat alleen maar omdat een ander geld heeft en jij het nergens kan krijgen, omdat het te duur is. Pure beroving als je het mij vraagt.