Gelikt makelaarsblad symptoom van extreme ongelijkheid

De komende kabinetsperiode ziet er wat dat betreft niet goed uit.

Makelaar Klaver uit Nieuwe Niedorp geeft twee keer per jaar een kleurig geïllustreerd boekwerk van 180 bladzijden uit en biedt daarin exclusieve panden te koop aan. Want dat is wat makelaars doen: onroerend goed verkopen en daarvoor courtage opstrijken. Het gelikte boek van Klaver heet ‘Buitengewoon Magazine’. Niet alleen het blad is buitengewoon, maar ook de panden die erin worden aangeprijsd zijn buitengewoon. Het zijn geen gewone woningen voor de doorsnee Nederlander, maar het zijn exclusieve, dure boerderijen en statige herenhuizen. Ook de prijzen zijn buitengewoon, zo buitengewoon zelfs dat deze alleen op aanvraag beschikbaar zijn.

Het blad is een symptoom van een zich steeds duidelijker aftekenende scheidslijn tussen mensen die zich peperdure boerderijen kunnen veroorloven en mensen die zich dat niet kunnen veroorloven. De meeste Nederlanders zullen nooit een pand via Klaver aanschaffen, omdat ze simpelweg niet het geld hebben. Sterker nog, aan de andere kant van de scheidslijn staan steeds meer mensen die geen dak boven het hoofd hebben omdat er geen ‘gewoon’ huis voor ze beschikbaar is. Geen koophuis en ook geen huurhuis. Het is één van de schrijnende sociale problemen waar Nederland mee kampt. De een kan een miljoenenpand kopen en de ander kan niet eens een huis huren. Het is een symptoom van de steeds groter wordende inkomens- en vermogensongelijkheid in Nederland.

De mate van gelijkheid bepaalt in sterke mate hoe gezond, hoe veilig en hoe sociaal een land is. Hoe ongelijker een samenleving is, hoe ongezonder, onveiliger en asocialer zij is. En dat geldt dan niet alleen voor de laagste klassen in dat land, maar ook voor de elite, dus zowel voor de armen als de rijken. Ongelijkheid treft alle inwoners van een land, in de vorm van een kortere levensverwachting, een slechtere gezondheid en meer obesitas. In zo’n samenleving zijn mensen depressiever, hebben meer stress en zijn vaker verslaafd aan alcohol en drugs. Er zijn in zo’n samenleving ook meer moorden, meer geweldsmisdrijven, maar ook meer onderdrukking door de staat en meer mensen die in de gevangenis zitten opgesloten.

Nederland is een land met grote inkomens- en vermogensongelijkheid, maar die is nog niet zo groot als in de Verenigde Staten. In dat land is dan ook sprake van enorm veel criminaliteit, mishandeling en moord. Er zijn in de VS ook grote interne sociale spanningen; agressiviteit lijkt daar een onderdeel van het dagelijkse leven te zijn geworden. In de VS zitten relatief acht keer zoveel mensen in de gevangenis dan in Nederland en worden acht keer zoveel mensen vermoord.

Richard Wilkinson en Kate Pickett schreven op basis van wetenschappelijke publicaties een boek (The Spirit Level) over ongelijkheid en kwamen tot de conclusie dat ongelijkheid veel geweld veroorzaakt. Hoe ongelijker een samenleving, des te meer geweld er is.

In ongelijke samenlevingen vergelijken mensen zich voortdurend met anderen. Er ontstaan gevoelens van relatieve deprivatie. ‘Ik heb het niet zo goed als mijn buurman. Ik kan niet kopen wat mijn buurman koopt.’ Het boek van makelaar Klaver is een symptoom van die ongelijkheid. Het boek suggereert dat het kopen van een miljoenenpand iets ‘normaals’ is.

Het niet kunnen voldoen aan wat reclames, televisieprogramma’s en gelikte glossy’s zoals die van Klaver je voorschotelen, leidt tot jaloerse gevoelens en zelfs die van schaamte en vernedering. Grote ongelijkheid in inkomen en vermogen ondermijnt het vertrouwen tussen mensen onderling. Het vergroot daarnaast ook nog het wij-zij denken en verzwakt daarmee de sociale cohesie. Het gevolg is dat conflicten eerder escaleren en uit de hand kunnen lopen. In landen als Finland, Denemarken, Zweden en Noorwegen zijn kleinere inkomensverschillen en vertrouwt men elkaar meer, waardoor er in die landen aantoonbaar minder agressie en geweld is.

Ongelijkheid betekent dat veel mensen in financiële onzekerheid verkeren maar dat zij ook het gevoel hebben steeds te moeten vechten om hun hoofd boven water te houden. Daarnaast hebben zij ook het gevoel geen regie over hun eigen leven te kunnen voeren door de soms zeer beperkte financiële middelen. Er is dan sprake van chronische stress en voortdurende frustratie.  Die permanente stress vergroot de prikkelbaarheid van mensen en kan tenslotte uitmonden in agressiviteit. Uit onderzoeken blijkt namelijk dat chronische stress de remmende functies van je hersenen teniet kan doen. Alle remmen kunnen dan los gaan.

Hoe ongelijker een samenleving, hoe groter de overheid onderdrukkende methoden inzet. De overheid wil de agressie in de samenleving beteugelen en stuurt de politie er op af. De rechter geeft overtreders zware straffen. Er is geen aandacht voor preventie en goede zorg voor mensen die in een achterstandspositie verkeren. Eigenlijk zou je kunnen spreken van een vicieuze cirkel. Ongelijkheid veroorzaakt agressie, de overheid reageert repressief, waardoor er nog meer agressie ontstaat en de overheid nog strenger gaat optreden. Een neerwaartse spiraal dus.

Het boek van Wilkinson en Pickett laat op een overtuigende manier zien dat agressie niet voortkomt uit armoede en ook niet voortkomt uit een aangeboren neiging van het individu, maar dat agressie meestal een reactie is op structurele omstandigheden, zoals de ongelijke inkomens- en vermogensverhoudingen. Zij pleiten dan ook voor kleinere inkomensverschillen, progressievere belastingen, sterke publieke voorzieningen en loonmatiging aan de top.  Zulke maatregelen leiden aantoonbaar tot betere samenlevingen.

Het mediane inkomen in Nederland is ongeveer €34.000. Een directrice van Zorggroep Samen krijgt jaarlijks €170.000, dat is vijf keer een mediaan inkomen. Dolf van de Brink, de CEO van Heineken krijgt jaarlijks € 7.949.323, dat is 234 keer een mediaan inkomen. Het zijn bijzonder extreme inkomensverschillen. Van de Brink kan zonder meer een miljoenenpand uit de glossy van Klaver kopen, zonder een hypotheek te nemen. De directrice van Samen zal er even voor moeten sparen maar ook zij zal zich een dure woning kunnen veroorloven. Degene met een mediaan inkomen of minder kan alleen maar jaloers of boos worden als hij het glanzende boekwerk doorbladert. Onbereikbaar!  

Kortom, extreme inkomens- en vermogensongelijkheid dragen aantoonbaar bij aan agressie en geweld. Ook in Nederland. De komende kabinetsperiode ziet er wat dat betreft niet goed uit. De inkomens- en vooral de vermogens verschillen zullen gaan toenemen, met als nevenverschijnsel tevens een toename van agressie en geweld…