Geheimzinnigheid over kernwapens ondermijnt de democratie

Tegen de achtergrond van oorlog in Oekraïne en Trump in het Witte Huis bood Frankrijk begin maart aan om nucleair samen te werken met Europese landen. Nederland, samen met inmiddels zeker tien andere landen, is hierover in gesprek. Afgaande op berichten in de pers zou deze samenwerking kunnen bestaan uit gezamenlijke nucleaire oefeningen en het (tijdelijk) stationeren van Franse gevechtsvliegtuigen (die kernwapens kunnen afvuren) elders in Europa, wellicht ook in Nederland.

De Tweede Kamer ontving hierover op 2 maart een brief. Daarin leggen de ministers van Defensie en Buitenlandse Zaken uit gebruik te willen maken van het Franse aanbod en dat het aansluit bij het coalitieakkoord, waarin het kabinet stelt constructief te staan tegenover het versterken van een Europese nucleaire afschrikking. Merkwaardig is echter dat er in de brief, die enkel een A4’tje beslaat, niets wordt gemeld over de samenwerking met Frankrijk. Wel merkt het kabinet op geen nadere details over de beoogde samenwerking openbaar te kunnen maken. Dit gezien ‘de aard van deze onderwerpen’.

Dergelijke geheiminnigheid over kernwapens is bepaald geen uitzondering. Dat er zo’n twintig Amerikaanse kernbommen op vliegbasis Volkel liggen, heeft de regering bijvoorbeeld nooit willen bevestigen. Zelfs niet nadat een NAVO-document dit in 2019 per ongeluk onthulde en inmiddels ook twee oud-premiers (Lubbers en Van Agt) dit hebben toegegeven.

Toen enkele jaren geleden nieuwe Amerikaanse kernwapens (voor het F-35-gevechtsvliegtuig, dat de F-16 opvolgde) naar Nederland kwamen, werd hierover ook geen duidelijkheid verschaft. Verwijzend naar ‘veiligheidsoverwegingen’ stelde het kabinet niets te kunnen zeggen over aantallen en locaties van in Europa aanwezige Amerikaanse kernwapens.

Vanuit democratisch oogpunt had de Nederlandse F-35 overigens nooit een kernwapentaak mogen krijgen. In 2013 nam het parlement namelijk een motie aan dat de vervanger van de F-16 deze taak niet zou overnemen. De regering legde deze oproep van de volksvertegenwoordiging naast zich neer.

Deze houding van het kabinet gaat terug tot de Koude Oorlog, toen Nederland maar liefst zes atoomtaken had en daar eveneens vooral over zweeg. Verdragen van begin jaren ’60 met de VS over de plaatsing van kernwapens in Nederland zijn zelfs nu nog geheim. Dit ondanks een aangenomen motie van de Tweede Kamer die inzage eist.

Vorige week ‘beantwoorde’ vragen van de Tweede Kamer over de Defensiebegroting bevestigen dat geheimhouding de norm is. Vragen naar de begrote kosten in 2027 voor de Nederlandse kernwapentaak, naar Amerikaanse wapens op Nederlandse bodem, naar details over de nucleaire samenwerking met Frankrijk en naar Amerikaanse gesprekken met Europese landen om onderdeel te worden van het zogeheten nuclear sharing beleid; stuk voor stuk worden ze niet beantwoord. Het antwoord op de vraag hoe het parlement wordt geïnformeerd als Nederland daadwerkelijk nucleair gaat samenwerken met Frankrijk, is tenenkrommend. De minister van Defensie laat weten dat de Tweede Kamer hierover alleen ‘wanneer wenselijk en mogelijk’ en bovendien ‘op passende wijze’ (lees vertrouwelijk) wordt geïnformeerd.

Een patroon is zichtbaar. De Nederlandse kernwapenpolitiek is gehuld in nevelen, waardoor een goed debat over dit precaire onderwerp nagenoeg onmogelijk is. Deze geheimzinnigheid ondermijnt de democratie.

Dit is op zichzelf al onacceptabel, maar er staat ook nogal wat op het spel. De aanwezigheid van nucleaire wapens in Nederland kan ons land namelijk tot doelwit maken als een kernoorlog uitbreekt, waartegen verdediging vrijwel onmogelijk is. Met steeds hoger oplopende spanningen tussen de grootmachten is dit steeds minder een theoretisch scenario. En dan is het de Amerikaanse president – nu dus Trump – die nagenoeg alleen besluit over eventuele inzet van de massavernietigingswapens op vliegbasis Volkel.

Deze week debatteert de Tweede Kamer over de Defensiebegroting. Het is zeer te hopen dat Tweede Kamerleden aandacht willen besteden aan de risico’s van en transparantie eisen over de Nederlandse kernwapenpolitiek, zowel over de Amerikaanse wapens als de samenwerking met Frankrijk.

Jip van Dort is kernwapenexpert bij vredesorganisatie PAX. In een petitie roept PAX op nee te zeggen tegen kernwapens.