Geen systeemhaat, maar systeemvervreemding. En daar is een oplossing voor

Door Auset Ankh Re en Ptah Ankh Re, specialisten in Neuro-Emotionele Intelligentie, prekoloniale Afrikaanse geschiedenis en initiatiefnemers van het burgerinitiatief "Leren van Gisteren, Bouwen aan Morgen".

"Ik weet dat het een term is die nogal heftig klinkt, en ik heb hem ook nog niet vaak gebruikt," stelt hoogleraar Hans Boutellier in het AD van 2 januari. Hij spreekt over systeemhaat als verklaring voor het geweld tijdens de jaarwisseling. Politiechef Gert Veurink noemt het "radeloos" een "hele nacht anarchie". Criminoloog Jeroen van den Broek wijst naar sociale media als katalysator.

We herkennen de urgentie in deze woorden. Maar het zijn vragen die al decennia worden gesteld, en beantwoord, door stemmen die tot nu toe niet werden gehoord. Laten we samen kijken naar waar de analyse tekortschiet, en waar de oplossing ligt.

Systeemhaat versus systeemvervreemding
De term "systeemhaat" suggereert irrationele emotie. Het plaatst de verantwoordelijkheid bij mensen die al tot de kwetsbaarste groepen behoren. Groepen die we als zodanig erkennen, maar te weinig ondersteunen. Het framet hun reactie als afwijkend, terwijl die voortkomt uit jarenlange ervaring.

Wat we werkelijk zien is systeemvervreemding. Een proces waarbij burgers door institutionele ervaringen vervreemd raken van de samenleving die hen zou moeten dienen. De term onthult de wederzijdse breuk: het systeem herkent deze mensen onvoldoende als volwaardig, en zij kunnen zich niet identificeren met een systeem dat hen generaties heeft uitgesloten.

Het systeem ziet kwetsbare doelgroepen als mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Maar als die afstand wordt vergroot door de vele vormen van discriminatie, uitsluiting en institutioneel racisme, dan houdt het systeem de afstand zelf in stand. We definiëren het probleem, veroorzaken en handhaven het probleem, en wijzen naar diegenen die het ervaren als de bron ervan.

Daarom introduceren wij drie categorieën die een extra dimensie leggen over kwetsbare groepen: systeemvervreemden, Human Resourcefulness (mensen met waardevol kapitaal: talenten en skills die hen én de samenleving verrijken), en nazaten van slavernij. Deze categorieën raken de kern van waarom traditionele interventies te vaak falen.

De rapporten tonen de urgentie
Systeemvervreemding ontstaat niet in een vacuüm. Het begint waar systemen, ondanks goede bedoelingen, mensen systematisch uitsluiten.

November 2025: rechters geven toe dat ook zij discrimineren. "Een shitmoment," noemt Henk

Naves het. Laagopgeleide verdachten met een migratieachtergrond krijgen bijna drie keer zo vaak een celstraf. "Verschillen die niet direct kunnen worden verklaard," aldus Naves. "Dit kan wijzen op onbewuste vooroordelen." Deze eerlijkheid waarderen we, én het vraagt om actie.

Jeugdzorg: slechts één op de vijf kinderen wordt er beter door geholpen. De rest blijft lang in het systeem of gaat van hulp naar hulp. Kosten? Meer dan acht miljard euro per jaar. Geld dat effectiever kan worden ingezet.

November 2025: de Amsterdamse ombudsman concludeert dat het Bureau Integriteit tekortschiet. Meer dan de helft van de ambtenaren ervaart pesten of uitsluiting. Voor medewerkers met een niet-Europese achtergrond: boven de 60 procent.

Dit is geen toeval. Dit is een patroon dat om gezamenlijke actie vraagt.

Kleurloze vervreemding
Systeemvervreemding is kleurloos. Floradorp en Amsterdam West, waar de ME massaal optrad, zijn wijken waar veel speelt: armoede, schulden, beperkte kansen. Toch klinkt vaak de aanname dat vooral allochtone jongeren dit veroorzaken. De realiteit? In Amsterdam Zuidoost, veel diverser, waren deze incidenten juist niet aan de orde.

Het gaat niet om kleur. Het gaat om wat er speelt waar mensen zich structureel buitengesloten voelen en hoe zij dat uiten. Kleur is niet de oorzaak van gedrag, het is hoe mensen gedwongen worden te overleven dat gedrag bepaalt. Dit vraagt om gedeelde verantwoordelijkheid: een inclusiever systeem én burgers die meewerken aan oplossingen. De vraag is niet wie schuld draagt, maar hoe we samen vooruitkomen.

Verschillende maten, verschillende reacties
Het is tevens belangrijk te zien hoe we als samenleving reageren op protest en onrust.

Gaza-demonstraties van studenten: harde ME-inzet, arrestaties. Anti-asieldemonstraties: "We begrijpen bezorgde burgers." Ajax-Maccabi rellen: internationale verontwaardiging, wederzijds geweld onderbelicht. Capitool-bestorming: demonstranten kregen uren voordat werd ingegrepen.

Deze verschillen zijn zelf onderdeel van wat vervreemding in stand houdt. Consistentie, ongeacht wie protesteert, is essentieel voor herstel van vertrouwen.

Sociale media: spiegel van ons samen
Van den Broek wijst naar sociale media waar jongeren elkaar ophitsen. Maar diezelfde media tonen dagelijks waar ons systeem tekortschiet. Jongeren zien: de toeslagenaffaire, discrepanties over Gaza, COVID-beloftes die niet werden nagekomen, politici die op sociale media stigmatiseren.

Jongeren coördineren niet uit "haat". Ze coördineren omdat ze zien waar het systeem onregelmatig functioneert. Dat vraagt van ons: hoe zorgen we dat wat jongeren zien, vertrouwen wekt in plaats van wantrouwen?

De waarde van verschillende perspectieven
Boutellier herinnert zich de jaarwisseling met drie vuurpijlen en vijf rotjes. Die ervaring is waardevol. Maar niet iedereen deelt die.

Moslims vieren geen kerst, noch oud en nieuw (haram, heidens) maar moesten dit verplicht meevieren op school. Sinterklaas bracht voor velen onvoorstelbaar mooie momenten. Voor de meeste Zwarte mensen was diezelfde periode vernedering, chronisch trauma dat elk jaar herbeleefd moest worden.

Beide ervaringen zijn waar. Beide verdienen erkenning. Beide kunnen naast elkaar bestaan als we bereid zijn te luisteren. Dit is geen verwijt, maar een uitnodiging: laten we elkaars werkelijkheid zien.

Niet haat, maar wantrouwen, en daar kunnen we aan werken
"Maar waarom ambulancebroeders? Waarom brandweer?" Deze vraag is terecht. Dit geweld is onacceptabel. Maar om het te stoppen, moeten we begrijpen waar het vandaan komt.

Wanneer het systeem burgers structureel heeft benadeeld, worden alle representanten ervan symbolen. Zoals korpschef Paulissen zelf zei: de overheid staat "in sommige delen van het land niet al te goed op".

Dit rechtvaardigt het geweld niet. Maar het verklaart het wel. Verklaren is de eerste stap naar oplossen, samen.

Mensen haten het systeem niet. Ze wantrouwen het. Een oud Nederlands gezegde stelt dat een kat in het nauw rare sprongen maakt. En wantrouwen kan worden hersteld als we samen investeren in vertrouwen.

Van inzicht naar handelen
Op 12 december 2025 schreven we op Joop: "Het systeem vervreemdt, de wet veroordeelt". Wat we nu zien is bevestiging. Maar bevestiging kan een startpunt zijn voor verandering.

Vanuit neuro-emotionele intelligentie begrijpen we hoe trauma zich neurologisch verankert en gedrag beïnvloedt. Dit geeft inzage in hoe lichaam en brein emoties vertalen en uiten. En dat maakt effectieve interventie mogelijk voordat escalatie plaatsvindt.

Boutellier stelt terecht: "We zijn een emotionele samenleving geworden". Precies. Dat vraagt dat we investeren in emotionele intelligentie. Niet als luxe, maar als noodzaak.

De cijfers: jeugdzorg kost meer dan acht miljard euro per jaar. Politie-inzet kost miljoenen. Deze investeringen richten zich voornamelijk op repressie. Wat als we een deel verschuiven naar preventie? Naar herstel? Naar inclusie?

De weg vooruit, samen
Mensen die zich veilig voelen, dragen bij. Mensen die zich buitengesloten voelen, overleven. En overlevingsgedrag leidt tot onveilige keuzes. Voor iedereen.

Wij werken al jaren met systeemvervreemden. We kennen hun verhalen, hun pijn, hun potentieel.

We hebben methodieken ontwikkeld die uitgaan van herstel van vertrouwen, niet van wantrouwen. Die helen én grenzen stellen. Die includeren terwijl ze verantwoordelijkheid vragen.

Deze methodieken werken. Maar ze werken het beste in samenwerking: met gemeenten, politie, jeugdzorg, scholen, werkgevers. Met iedereen die bereid is te investeren in een veiliger Nederland.

Laten we samen luisteren naar stemmen die al decennia waarschuwen. Laten we samen bouwen aan oplossingen. Niet vanuit schuld, maar vanuit gedeelde verantwoordelijkheid voor de samenleving die we willen zijn.

Van verdeeldheid naar verbinding. Van trauma naar vertrouwen. Van overleven naar samen leven.

2026: Het jaar waarin we elkaar eindelijk zien
Terwijl Nederland elkaar de beste wensen toewenst, wensen wij de mensheid iets fundamentelers: dat we oog krijgen voor elkaar. Dat we gaan zien wat altijd al zichtbaar was, maar nooit werkelijk werd waargenomen. Échte veiligheid begint waar uitsluiting eindigt. Laat 2026 het jaar worden waarin we ophouden met wensen en beginnen met zien.

Veranderen doe je samen!
Burgerinitiatief "Leren van Gisteren, Bouwen aan Morgen" www.socializationplus.com