Geef de overlevenden van Nederlands oorlogsgeweld in Indonesië eindelijk het geld waar ze recht op hebben

Erik Dijkstra toont in Brieven aan Hueting hoe Nederland is omgegaan met de oorlogsmisdaden die zijn gepleegd tijdens de Indonesische bevrijdingsoorlog. Die gruwelijkheden werden decennialang in de doofpot gestopt. Totdat in 1969 een klokkenluider, de oud-militair Joop Hueting, bij de VARA een boekje opendeed. In het actualiteitenprogramma Achter het Nieuws vertelde hij hoe Nederlandse militairen – ook hijzelf – tussen 1945-1949 in Nederlands-Indië oorlogsmisdaden begingen tegen de plaatselijke bevolking. Er een schokgolf door het land ging. Er werd door de politiek altijd gesproken van 'politionele acties' om het militair ingrijpen te bagatelliseren. In werkelijkheid ging het om de grootste oorlog die de Nederlandse krijgsmacht ooit gevoerd heeft.

Het openhartige interview leidde tot verontwaardiging. Maar een groot deel daarvan was tegen Hueting zelf gericht. Hij werd voor leugenaar uitgemaakt. Bij de VARA kwamen honderden ingezonden brieven en doodsbedreigingen binnen. Hueting en zijn gezin liepen zoveel gevaar dat ze moesten onderduiken. Vervolgens belandde het onderwerp opnieuw in de doofpot.

Pas in 2022 werd door de regering eindelijk officieel toegegeven dat het Nederlandse leger zich doelbewust schuldig had gemaakt aan buitensporig geweld tegen de bevolking. Er werd schadevergoeding beloofd aan de resterende nabestaanden maar documentairemaker Erik Dijkstra ontdekte dat daar in de praktijk niets van terechtkomt. De bureaucratische procedure is zo opgezet dat vrijwel niemand in aanmerking kan komen. Nog steeds toont Nederland zich van zijn harteloze kant tegenover de Indonesische slachtoffers. Daarom richt de journalist zich in met onderstaande open brief tot de volksvertegenwoordigers van de Eerste en Tweede Kamer.

Geachte leden van de Staten-Generaal,

Ik wend mij tot u om een belangrijke kwestie bij u onder de aandacht te brengen.

De afgelopen twee jaar werkte ik met een team van BNNVARA aan Brieven aan Hueting, een documentaireserie over Joop Hueting. In 1969 was hij de eerste Nederlandse veteraan die openlijk sprak over oorlogsmisdaden in Indonesië. In Achter het Nieuws (VARA) vertelde hij over executies, martelingen en mishandelingen tussen 1945 en 1949. Niet als incidenten, maar als structureel geweld. “Zonder militaire noodzaak,” zei hij. Hij had het zien gebeuren en had eraan meegedaan.

Hueting had zijn verhaal eerder al verteld in De Volkskrant, maar na zijn televisieoptreden kreeg het een onontkoombare lading. Honderden reacties volgden per brief, bij de VARA én bij Hueting thuis. Sommigen herkenden zich in zijn verhaal, velen reageerden woedend. Er werd gedreigd. Zo ernstig zelfs dat Hueting met zijn gezin moest onderduiken. Wat hij had onthuld was niet alleen de pijnlijke waarheid, maar raakte het Nederlandse zelfbeeld.

Den Haag reageerde met de Excessennota, opgesteld door historicus Cees Fasseur. Na enkele weken onderzoek concludeerde hij dat de misdrijven door Nederlandse militairen in Indonesië ‘slechts’ uitzonderingen waren, excessen. Dat oordeel vervolgens bleef decennialang leidend in politiek en beleid. Het sloot naadloos aan bij het bestaande vocabulaire, waarin de grootste militaire operatie in de Nederlandse geschiedenis (220 duizend militairen) geen oorlog heette maar ‘politionele acties’. Zo werd extreem geweld onder het tapijt geveegd en kon Nederland weer verder.

Maar de verhalen verdwenen niet. Onder druk van Indonesische overlevenden en nabestaanden, historici en journalisten gaf de regering in 2017 opdracht tot een grootschalig onafhankelijk onderzoek. Nog vóór de afronding bood koning Willem-Alexander, tijdens zijn staatsbezoek aan Indonesië in 2020, al excuses aan voor het Nederlands geweld tijdens de onafhankelijkheidsoorlog. In januari 2022 volgde de definitieve conclusie van NIOD, KITLV en NIMH: Nederland maakte zich destijds schuldig aan structureel extreem geweld, en de politieke leiding wist daarvan en accepteerde het. Premier Rutte bood daarop excuses aan namens de regering.

Deze excuses konden niet zonder gevolgen blijven en dus volgde een jaar later een schadevergoedingsregeling voor weduwen en kinderen van slachtoffers van executies zonder proces. Weduwen zouden 20.000 euro ontvangen, kinderen 5.000 euro. Op papier een gebaar van verantwoordelijkheid en plichtsbesef. Maar wij zagen met eigen ogen dat de regeling in de praktijk geen recht doet omdat deze voor de meesten mensen onbereikbaar is.

Voor de serie reisden we dit voorjaar naar Sulawesi, het eiland waar kapitein Raymond Westerling en zijn speciale troepen opereerden. Systematisch trokken zijn eenheden over het eiland en executeerden willekeurig vermeende opstandelingen. In enkele maanden tijd vielen minstens 3.500 doden. Wij spraken een tiental van hun kinderen. Waar het Nederlandse debat decennialang draaide om rapporten, definities en politieke afwegingen, hoorden wij de hartverscheurende verhalen over doodgeschoten vaders, platgebrande dorpen, gezinnen die in armoede belandden en kinderen die van school moesten om te werken. De pijnlijke gevolgen van ons handelen worden door hen nog dagelijks gevoeld.

Tot onze verbazing had vrijwel niemand van de Nederlandse compensatie gehoord. In Indonesië is nauwelijks ruchtbaarheid gegeven aan de regeling. De enige kinderen, weduwe zijn inmiddels al overleden, die wisten van het bestaan waren geïnformeerd door een kleine groep vrijwilligers. Wij gingen mee met Juniar, die op haar scooter door de regio Pinrang trekt, dorp na dorp, huis na huis. Ze spoort nabestaanden op, verzamelt papieren en legt de regeling uit. Wij volgden haar terwijl ze dertien hoogbejaarde kinderen van slachtoffers hielp — mensen die ver van Den Haag en onze bureaucratie leven, vaak in diepe armoede, midden in de gevolgen van onze geschiedenis.

Alle dertien aanvragen zijn afgewezen. De reden: gebrek aan bewijs. Er zijn geen geboorteakten, geen officiële documenten die het vaderschap bevestigen. Dat is geen toeval, maar een direct gevolg van het koloniale systeem. Geboortes van ‘inlanders’ werden in Nederlands-Indië nauwelijks geregistreerd. Daarnaast bestaan er geen militaire rapporten waarin de executies zonder proces zijn vastgelegd. Maar in talloze dagboeken van Nederlandse soldaten die wij hebben gelezen wordt wel gesproken over ‘kampongs schoonvegen’ en ‘verdachte elementen opruimen’. Namen van slachtoffers ontbreken.

De staat zegt in feite: wij vonden je vader en jou toen niet belangrijk genoeg om bij de geboorte te registreren; we hebben je vader later zonder proces doodgeschoten; we hebben het niet genoteerd. En nu, in 2026, staat niets op papier — dus geen compensatie. Dat is geen recht doen, dat is bureaucratisch wegkijken.

De afwijzingen zijn verstuurd door de landsadvocaat Pels Rijcken. Waarschijnlijk kostte elke afwijzing meer dan het bedrag dat de nabestaanden hadden kunnen ontvangen.

Excuses zonder praktische consequenties zijn leeg. Als Nederland werkelijk verantwoordelijkheid wil nemen voor zijn koloniale geweld, moet U als Kamer de schadevergoedingsregeling aanpassen. Mijn oproep is dan ook om deze regeling minder juridisch en meer rechtvaardig te maken. Laat historisch aannemelijk bewijs volstaan. Keer de bewijslast om. En handel snel. Er leven nog maar een paar honderd nabestaanden. Voor hen is tijd geen abstract begrip, maar de dagelijks tikkende klok. U kunt ervoor kiezen deze geschiedenis opnieuw te laten verdwijnen in stilte en papierwerk. Of U kunt nu ingrijpen en alsnog doen wat rechtvaardig is. De geschiedenis laat zich niet uitwissen, maar kan wel rechtvaardig worden afgesloten. Die keuze ligt nu bij U.

Met vriendelijke groet,

Erik Dijkstra

In de driedelige BNNVARA-serie ‘Brieven aan Hueting’, van regisseur Elena Lindemans, duikt journalist en historicus Erik Dijkstra in het vergeten brievenarchief en reconstrueert hij de impact van toen. Wat zeggen deze persoonlijke reacties over het jarenlang collectief wegkijken? En hoe kan het dat Nederland pas recent – met excuses van de Koning en een grootschalig historisch onderzoek – het eigen koloniale geweld erkende? Hij zoekt contact met de schrijvers.

‘Brieven aan Hueting’ is vanaf 28 januari drie weken lang om 20.30 uur te zien bij BNNVARA op NPO 2 en hier op NPO Start.