Gebruikt publieke omroep geweld om kijkcijfers op te krikken?

Nico schrijft een serie over oorlog, dit is aflevering 122

De publieke omroep in ons land, die van en voor iedereen zou moeten zijn, kan op vele manieren met het thema oorlog noch vrede omspringen. Via het nieuws, de talkshows en speciale programma’s. Bij het nieuws gebeurt dat al sinds jaar en dag door middel van de methoden en principes van de Westerse mainstream journalistiek. Met misschien te veel begrip voor de oude bondgenoten als Amerika en Israël en veel aandacht voor het politieke beleid van de nationale overheden, de EU, de VN en de NAVO.

Omdat geweld nu eenmaal bij het dagelijkse leven hoort wordt het op tv in allerlei vormen vertoond. Je ziet kinderen met wapens spelen, in games worden fictieve vijanden om zeep gebracht en een goede misdaadserie kan niet zonder een dramatische moordpartij. Ik denk dat geweld goed van pas komt om de kijkcijfers op te krikken.

Een aardig voorbeeld daarvan is het programma Strijders waar je onder leiding van de ex-commando’s Ray en Dai mentaal wordt klaargestoomd voor de oorlog. Mentale en fysieke kracht staan centraal. Het programma is geënt op bestaande militaire wedstrijden die overal ter wereld plaats vinden. Een ware afvalrace ‘tot die ene ultieme strijder overblijft.’ De verliezers worden veroordeeld tot ‘de allesbepalende stormbaan’.

Gelukkig zijn er ook veel uitzonderingen op het goedpraten van geweld. Zo overtreft Petra Grijzen zichzelf in de nieuwe interessante wetenschapsserie ‘Klaar voor de oorlog’. Ze balanceert op het raakvlak tussen wetenschap en oorlog. In deel 1 zien wij de oorlog als big business. Op de wapenbeurs vindt men dat normaal. Er passeert van alles. Bij mij is blijven hangen dat na de drones AI gaat bepalen waar de bommen zullen vallen. Oorlogen veranderen in wargames die zich niet meer tot het slagveld beperken. Grijzen is ook in Zweden om te vernemen waar de nieuwe ‘total defense’ strategie op neer komt. Aflevering 2 begint weer op de wapenbeurs. We zien nieuwe onbemande wapensystemen die ons leren dat er in de toekomst voor oorlog voeren geen of steeds minder mensen nodig zijn. En AI koppelt de mens steeds meer los van de vijand. Op de universiteit van Oekraïne wordt duidelijk dat tijdverslindende studie door de oorlog moet wijken voor een race tegen de klok.

In de VPRO Gids staat een toelichting op de serie. ‘In de jaren zestig toonde het experiment van Milgram aan dat gewone mensen eenvoudig aan te zetten zijn tot oorlogsmisdaden. Ook nieuwe onderzoeken wijzen erop dat we nog altijd een gehoorzame inborst hebben.’ De Belgische neurowetenschapper Emilie Caspar aan de universiteit Gent borduurt voort op het onderzoek van Milgram. Lees de VPRO Gids nummer 36 (2026) over haar bevindingen. Caspar werkt samen met luitenant-kolonel en hoogleraar psychologie Salvatore Lo Blue: “Militairen moeten zich tegenwoordig houden aan het internationale humanitaire recht. Dat betekent dat ze bij een onwettig bevel verplicht zijn om te weigeren, maar we weten ook dat dit niet makkelijk is binnen een hiërarchische organisatie als het leger. Daarom willen we de psychologische en neurocognitieve mechanismen beter begrijpen, zodat we militairen kunnen wapenen tegen blinde gehoorzaamheid.” In haar boek Just Following Orders geeft Caspar meerdere verklaringen waarom gewone mensen kunnen veranderen in morele slappelingen. ‘De morele alarmbellen die normaal gesproken afgaan als je een ander pijn doet lijken te ontbreken als er sprake is van een bevel van bovenaf. Gelukkig geldt dat niet voor iedereen. Al gaat het volgens Caspar om een heel klein deel van de bevolking. Bij die mensen wil ze, aldus de VPRO Gids, gaan onderzoeken hoe zij weerbaar zijn geworden tegen giftige gehoorzaamheid. Ik wil wel aan zo’n onderzoek meedoen.