Fort Europa zit verstrikt in zijn eigen geweten

Het is inmiddels een week geleden sinds de kortstondige, massale oversteek van tienduizenden Marokkaanse migranten bij de Spaanse exclave Ceuta. Bij deze tragedie zijn zeker 88 doden gevallen, het merendeel door verdrinking. Jonge mensen die simpelweg een route zochten naar minder armoede en een beter leven. Van de migranten die de oversteek wel hebben overleefd was het overgrote deel binnen een dag weer teruggekeerd naar Marokko, met name door het tekort aan eten, drinken, onderdak en een gebrek aan kansen op een directe doorsteek naar het Europese vasteland.

Over de geopolitieke oorzaken en gevolgen is inmiddels al genoeg geschreven. Duidelijk is in ieder geval dat de Marokkanen aan de grens misleid zijn door misinformatie afkomstig van social media en ze onderdeel zijn geworden van een politiek spel. Ook is duidelijk dat extreemrechts wederom de grote winnaar is van dit drama. Talloze regeringsleiders droegen massaal anti-migratieretoriek uit en probeerden angst- en paniekgevoelens aan te wakkeren in Europa door middel van harde taal met termen als ‘invasie’ en 'bestorming’. Daarbij hadden ze nauwelijks aandacht voor de echte slachtoffers in dit verhaal; de vele doden die zijn gevallen. Het zijn reacties waarin geen spoor van medemenselijkheid is te bekennen. Migranten zijn wederom de grote verliezer en dat is niet voor het eerst.

Aan de buitengrenzen van ons continent komen jaarlijks duizenden migranten om het leven tijdens pogingen om Europa te bereiken. De Middellandse Zee is daarmee de dodelijkste grens ter wereld. Alleen al de afgelopen tien jaar zijn bij deze overtochten 3500 kinderen omgekomen. Een aantal dat in werkelijkheid zeer waarschijnlijk nog een stuk hoger ligt, want vele schipbreuken worden niet geregistreerd. 

Ondertussen is Europa alleen maar bezig met het optrekken van de hekken, het verhogen van de muren, het verbreden van het prikkeldraad en het opschroeven van het grensgeweld. Alsof we een permanent fort aan het bouwen zijn dat enkel en alleen bedoeld is voor de mensen die op ‘ons’ lijken. Mensen die ‘anders zijn dan wij’ hebben schijnbaar niet het recht op veiligheid en bescherming.

De grensmuren lijken namelijk een soort façade. Een schijnwerkelijkheid die van buiten onschuldig lijkt, maar in werkelijkheid een diep xenofobe, inhumane en neokoloniale onderlaag heeft. Zo konden we blijkbaar wel in groten getale migranten verwelkomen na de Russische inval in Oekraïne, om maar een voorbeeld te noemen. Oekraïense vluchtelingen waren (terecht) meer dan welkom en hoefden niet te vrezen voor Europees grensgeweld; deze mensen waren namelijk op de vlucht voor ellende in het eigen land, zo werd gezegd. Hoe kan het dat deze empathie telkens weer lijkt te verdwijnen zodra het gaat om de niet-witte migrant? Oorlogsvluchtelingen uit bijvoorbeeld Soedan, Palestina of Syrië hoeven deze verwelkomende behandeling niet te verwachten vanuit Europa. En wat zegt dat eigenlijk over ons?

De criminalisering van migranten is inmiddels uitgegroeid tot een van de meest dominante pijlers van het beleid van de Europese Unie. Frontex, het Europese grens- en kustwacht agentschap, is in twintig jaar tijd uitgegroeid tot het grootste agentschap van de Europese Unie met een jaarlijks budget van meer dan 800 miljoen euro. Deze bewakingsdienst, dat de facto een grensleger is, bestaat uit duizenden agenten die alsmaar meer bewapend worden. De afgelopen jaren ligt Frontex steeds vaker onder vuur, onder meer vanwege de illegale ‘pushbacks’, waarbij migranten worden teruggesleept naar open zee. Dit is een duidelijke schending van het recht op bewegingsvrijheid en de EU overtreedt hiermee onder andere het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens. Daarnaast wordt ook de hulpverlening aan migranten op zee, bijvoorbeeld humanitaire hulp door mensenrechtenorganisaties, door Europa steeds vaker als een criminele daad bestempeld.

Verder lijkt de EU afgelopen jaren ook steeds meer in te zetten op zogenoemde ‘terugkeerhubs’; locaties buiten de EU waar afgewezen asielzoekers tijdelijk worden ondergebracht in afwachting van de terugkeer naar het land van herkomst. In de praktijk zijn dit deportatiekampen waar migranten worden opgesloten en vrijwel geen rechten hebben. Zo is er inmiddels een controversiële Italiaanse terugkeerhub gestationeerd in Albanië, waar migranten worden vastgehouden onder mensonterende omstandigheden.

Het is beleid dat alleen maar gericht lijkt op afschrikking en geweld. We moeten ons beseffen dat, als wij niets doen, dit soort praktijken alleen maar meer tot de hoofdprioriteiten van de EU zullen gaan behoren de komende jaren. Dat terwijl ook nog eens in vrijwel alle grote Europese landen radicaal-rechts al geruime tijd aan kop staat om de eerstvolgende verkiezingen te gaan winnen. Als een crisis zoals we die afgelopen week hebben gezien in Ceuta nu al tot deze reactie van Europa leidt, wat mogen we dan wel niet verwachten als Marine Le Pen volgend jaar de presidentsverkiezingen van Frankrijk heeft gewonnen? En als AfD over een paar jaar de macht heeft in Duitsland? 

En we zijn helaas al flink deze kant op aan het bewegen, bleek ook uit de acties van de radicaal-rechtse Italiaanse premier Meloni vorige week. Zo pleitte ze zelfs om Spanje direct te weren uit het Schengenverdrag; de Europese afspraak die zorgt voor het vrije verkeer van personen binnen lidstaten. Op de korte termijn om de Italiaanse grensbewaking verder op te kunnen schroeven en de socialistische premier Sánchez van Spanje in een kwaad daglicht te zetten. Op de lange termijn om anti-migratie retoriek verder te normaliseren en het Europese politieke klimaat verder naar rechts te laten opschuiven.

We moeten uit deze extreemrechtse waan komen en inzien dat dit niet de weg is. Welke kant willen wij op met ons continent? Waar zou het moderne Europa zich op moeten richten? Waar staan wij voor? Als wij onszelf deze vragen niet gaan stellen, dreigen we een permanent militair beveiligingsproject te worden. En natuurlijk is het soms nodig om ons te beschermen tegen dreigingen van buitenaf, maar we zijn zoveel meer dan dat.

Het huidige Europa lijkt soms op een totaal uit de hand gelopen project, een mislukt experiment dat zichzelf eens in de spiegel moet durven aankijken. We zijn een continent dat onze rijkdom en welvaart voor een groot deel te danken heeft aan eeuwenlange koloniale overheersing en bezetting van andere delen van de wereld. Aan het onderdrukken van iedereen die er anders uitzag dan wij. De diepgewortelde mondiale ongelijkheid die het gevolg is van ons handelen wordt vandaag de dag nog altijd in stand gehouden door neokoloniale machtsstructuren. Ik zeg niet dat wij ons daar permanent schuldig over moeten gaan voelen, maar wel dat wij ons bewust moeten zijn van de positie die ons dat heeft gegeven. Dit besef zou ons kunnen helpen bij het vinden van een nieuwe koers als Europese gemeenschap.

Tegelijkertijd profileren wij ons als Europeanen nog steeds als het volk dat de mensenrechten hoog in het vaandel heeft staan. We zouden de ‘bakermat van de democratie' zijn, de ‘bewakers van de rechtsstaat’. Het continent van de morele vooruitgang, van de verlichting. Het is een beeld dat niet strookt met de werkelijkheid. En áls het al zou kloppen, dan nog is het niet meer te rechtvaardigen dat het Westen zich het alleenrecht toe-eigent om te bepalen wie bescherming verdient en wie niet. Wie de verzetsstrijder is en wie de terrorist. Wie de expat is en wie de immigrant.

Maar wat wordt dan het verhaal van dat nieuwe Europa? Eerlijk gezegd weet ik ook het antwoord niet. Maar wat ik wel weet is dat het nieuwe Europa veelkleurig is en dat we een verhaal nodig hebben waarbij menselijkheid weer centraal komt te staan en empathie de basis vormt van ons beleid. Want wat zou jij doen als je familie generaties lang in armoede leeft en ‘Paradijs Europa’ aan de overkant ligt? En je vervolgens in datzelfde ‘Paradijs Europa’ wordt opgesloten of op straat belandt en moet strijden om simpelweg als mens gezien te worden? De bijna hallucinerende rusteloosheid van jonge migranten die hun hoofd boven water proberen te houden terwijl ze letterlijk en figuurlijk gevangen zitten in een systeem.

En als je dat gevoel herkent? Probeer dan in te zien dat het de economische systemen van geld en kapitaal boven ons zijn die daar verantwoordelijk voor zijn. Sterker nog, dat deze systemen er alleen maar meer van zullen profiteren als wij ons tegen elkaar uit laten spelen. En dat jouw strijd dus dezelfde strijd is. De migrant is niet jouw vijand maar jouw bondgenoot. Deze structuren lopen diagonaal door alle kleuren heen en enkel en alleen een vereniging van die kleuren kan ons het palet geven om collectief op te staan tegen de machten boven ons. Zolang dat niet gebeurd blijft ‘Fort Europa’ verstrikt in zijn eigen geweten, dringend op zoek naar een nieuw verhaal.