Februaristaking 2026: Een daad van eenheid

De herdenking van de Februaristaking is weer in zicht. Een moment dat vanaf de "gastarbeiders" periode migranten arbeidersorganisaties zoals de HTİB in naam van internationale solidariteit trouw deelnemen. Ook dit jaar zullen we aanwezig zijn.

In een tijd waarin ethische, morele en universeel gezonde grenzen vervagen, waarin normen hun historische context verliezen en de ratio wordt verruild voor verwarring en vervangen door de alom heersende wanhoop over alles wat de mens dierbaar leek te zijn, blijft die herdenking noodzakelijk. Meer dan ooit.

Jaarlijks wordt op 25 februari, bij De Dokwerker op het Jonas Daniël Meijerplein in Amsterdam, de Februaristaking van 1941 herdacht. Die plek en die datum herinneren ons aan een uniek moment van collectief verzet. Een moment waarop gewone mensen opstonden tegen het onrecht dat zich voor hun ogen ontvouwde.

De historische context: zondebokpolitiek in praktijk
Antisemitisme is een historische les waarvoor we altijd alert moeten zijn. Dit wordt ons met de paplepel ingegoten en terecht. De Februaristaking is bij uitstek het moment om een heldere koppeling te maken met antisemitisme, gebaseerd op de feitelijke situatie van destijds.

Vanaf mei 1940, na de Duitse bezetting van Nederland, werd de Joodse bevolking stapsgewijs het slachtoffer van systematische uitsluiting en vervolging. Eerst kwamen de kleine maatregelen: Joodse ambtenaren werden ontslagen, Joodse kinderen moesten naar aparte scholen, Joden mochten niet meer naar bioscopen, zwembaden en parken. Daarna volgden de identificatieplicht, de gele ster, de gedwongen registratie. Joodse Nederlanders werden doelwit van razzia's, uitgesloten van het openbare leven en systematisch ontmenselijkt. Dit gebeurde niet alleen omdat zij Joods waren maar omdat het fascisme hen had aangewezen als zondebok voor alle maatschappelijke problemen. Dit was geen willekeur maar een bewuste strategie: een bevolkingsgroep aanwijzen als oorzaak van alle kwaad, hen ontmenselijken, en zo de weg vrijmaken voor hun vernietiging.

In februari 1941 escaleerde het geweld. Op 22 en 23 februari voerde de Duitse bezetter razzia's uit in de Jodenbuurt. Honderden jonge Joodse mannen werden opgepakt en weggevoerd. De reactie kwam van onverwachte hoek: niet van overheden of elites maar van havenarbeiders, tramconducteurs, metaalbewerkers en andere gewone werknemers. Op 25 februari 1941 legden de Amsterdamse arbeiders massaal het werk neer. Het was de Communistische Partij Nederland, samen met andere links-georiënteerde vakbondsleden, die deze staking organiseerde en aanwakkerde. De staking breidde zich razendsnel uit naar andere delen van Amsterdam en naar steden als Zaandam, Haarlem en Utrecht. Voor het eerst in bezet Europa vond er een massaal openlijk verzet plaats tegen de deportatie van Joden. Niet uit abstracte solidariteit maar uit concrete weigering om mee te werken aan de ontmenselijking van medeburgers, van collega's, van buren.

De waarschuwing: fascisme kiest nieuwe zondebokken
Die koppeling tussen toen en nu is geen terugblik maar een waarschuwing. Fascistische ideologieën hebben altijd zondebokken nodig. Ontmenselijking is daarbij geen bijzaak maar een voorwaarde. De mechanismen blijven dezelfde: eerst komt de retoriek van bedreiging, van invasie, van incompatibiliteit met "onze waarden". Daarna volgen de maatregelen: uitsluiting van werk en onderwijs, beperking van bewegingsvrijheid, stigmatisering in het publieke debat, normalisering van geweld. En uiteindelijk de systematische vervolging.

In het interbellum waren Joden de voornaamste zondebok. Vandaag zien we hoe in Europa moslims steeds vaker die rol krijgen toebedeeld. We zien hoe hoofddoeken worden verboden, hoe moskeeën onder verdenking staan, hoe moslimgemeenschappen collectief verantwoordelijk worden gehouden voor daden van individuen, hoe woorden als "islamisering" en "omvolking" gemeengoed worden in parlementaire debatten. We zien hoe asielzoekers worden gehuisvest in gevangenisachtige centra, hoe kinderen worden gescheiden van hun ouders, hoe mensen worden teruggestuurd naar oorlogsgebieden omdat hun leed niet als voldoende wordt erkend. In de Verenigde Staten zijn het Latino-gemeenschappen en inheemse bevolkingsgroepen die als zondebok worden aangewezen. We zien hoe migrantengezinnen uit elkaar worden gerukt, hoe taal en cultuur worden gepresenteerd als bedreiging, hoe fysieke muren worden gebouwd terwijl ideologische muren al lang bestaan.

Dit gebeurt niet vanwege wie deze mensen zijn maar omdat zij door fascistische ideologieën als zondebok worden gekozen. Het patroon is herkenbaar voor wie durft te kijken.

Breder verband, zelfde strijd
Dit maakt het noodzakelijk om de herdenking van de Februaristaking in een breder verband te plaatsen dan alleen Joodse identiteit, zonder het antifascistische karakter ervan te verliezen. Juist door dat karakter te bewaken blijft de herdenking trouw aan haar oorsprong. Juist daardoor blijft zij relevant.

Dat vraagt waakzaamheid op meerdere fronten. We moeten alert blijven op het toenemende antisemitisme in nieuwe directe en subtiele vormen. We zien hoe samenzweringstheorieën over Joodse financiële en politieke macht opnieuw circuleren op sociale media. We zien hoe de term "globalist" wordt gebruikt als gecodeerde taal. We zien hoe Joodse gemeenschappen opnieuw worden bedreigd, hoe synagogen bewaakt moeten worden, hoe Joodse symbolen opnieuw aanleiding geven tot geweld.

Niet lang geleden, net voor oud en nieuw, was ik later in de avond in Den Haag bij een snackbar wat gaan halen. Bij de voordeur waren gewone witte Nederlandse jongeren van rond de twintig jaar. De ene antisemitische scheldwoord na de andere vlogen de lucht in als een soort wedstrijdje dat iedere keer met gelach werd vergezeld door die jongeren. Politie stond er op hoorafstand. De zaakeigenaar stond erbij. En niemand corrigeerde, net of het de normaalste zaak van de wereld was. Dit is niet mijn Den Haag van 25 jaar geleden.

Tegelijkertijd vraagt die waakzaamheid zorgvuldigheid. De herdenking mag niet verworden tot een kampstrijd over hedendaagse conflicten. Maar een herdenking die zwijgt over de misdaden van de Israëlische regering in Gaza, die de daden van Hamas niet krachtig veroordeelt, die de genocide op Alawieten, Koerden, christenen, druzen en andere minderheden in Syrië niet afwijst en die de groeiende moslimhaat niet benoemt, doet geen recht aan de historische betekenis van de Februaristaking.

Ontwaken uit verdeeldheid
De herdenking van de Februaristaking zou het moment moeten zijn van krachtenbundeling tegen opkomend fascisme, waar ook ter wereld. Niet alleen ter bescherming van Joden maar van alle groepen en individuen die slachtoffer worden van zondebokpolitiek.

Het transformeren van historische strijdbegrippen zoals strijd tegen antisemitisme, strijd tegen moslimhaat, strijd tegen racisme en discriminatie tot een wapenarsenaal waarmee emancipatiebewegingen elkaar bestrijden in plaats van het echte kwaad, het fascisme, is geen bewuste keuze maar een bewustzijnsomissie. Het is een dwaling waaruit we moeten ontwaken. We zijn verwikkeld geraakt in onderlinge conflicten terwijl de werkelijke bedreiging groeit. We laten ons verdelen door precies die krachten die er baat bij hebben dat wij verdeeld blijven.

De Februaristaking laat zien wat mogelijk is wanneer verschillende groepen hun krachten bundelen. Het waren arbeiders van verschillende achtergronden, met verschillende overtuigingen, die samen opstonden. Zij zagen hun strijd niet als een identiteitsstrijd maar als een gezamenlijke strijd tegen onderdrukking. De arbeidersbeweging stond niet los van de strijd tegen antisemitisme. De strijd tegen antisemitisme was geen aparte categorie naast andere emancipatiebewegingen. Het was alles tegelijk: een strijd voor menselijke waardigheid, voor rechtvaardigheid, voor de weigering om mee te werken aan de vernietiging van wie dan ook.

Die les moeten we vandaag opnieuw leren. De strijd tegen fascisme kan geen identiteitsstrijd zijn waarbij de ene onderdrukking wordt afgewogen tegen de andere, waarbij de ene groep slachtoffers voorrang krijgt boven andere groepen slachtoffers. Het moet een gezamenlijke, in elkaar verweven emancipatiestrijd zijn van de arbeidersbeweging, de antiracismebeweging, de beweging tegen antisemitisme, de beweging tegen moslimhaat, de beweging voor vrouwenrechten, de beweging voor LGBTQ+-rechten. Niet met onderlinge prioriteitsstelling of hiërarchie maar met de erkenning dat onze bevrijding met elkaar verbonden is. Dat fascisme altijd nieuwe zondebokken zal zoeken als wij het niet gezamenlijk stoppen.

Een levende waarschuwing
De Februaristaking herdenken betekent het antifascistische karakter ervan bewaken. Niet als historisch ritueel maar als levende waarschuwing voor vandaag en morgen. Als een daad van eenheid die ons laat zien dat verzet mogelijk is, dat solidariteit over grenzen heen kan reiken, dat gewone mensen buitengewone dingen kunnen doen wanneer zij weigeren toe te kijken hoe anderen worden vernietigd.

Die weigering is vandaag opnieuw nodig. Die eenheid is vandaag opnieuw mogelijk.