Extreem-rechtse Nederlanders denken in Paraguay het paradijs te vinden, ze zijn niet de eersten

De VPRO begon donderdagavond met een prachtige serie over extreemrechtse Nederlanders uit de hoek van de complotdenkers die hopen in Paraguay ontsnapt te zijn aan de clownsworld die Nederland in hun ogen is geworden. Zij vertrokken over het algemeen zonder enige kennis van zaken, net als de meeste deelnemers aan dat andere programma, Ik vertrek. Daarom hebben zij waarschijnlijk niet door dat Paraguay al anderhalve eeuw aantrekkingskracht uitoefent op utopisten, meestal van racistische en fascistische snit. Dat heeft ongetwijfeld te maken met de bijzondere geschiedenis van het land.

Aan het eind van de zestiende eeuw vestigden zich Jezuïtische missionarissen in Asunción, tegenwoordig de hoofdstad van Paraguay. Met de steun van de Spaanse kroon startten zij een aantal reducciones, gemeenschappen waar leden van het Guaraní-volk zich moesten vestigen. De Jezuïeten gaven strak leiding aan het dagelijks leven. Tegelijkertijd hielden zij samen met de bewoners grootgrondbezitters uit de omgeving en bandeirantes, Braziliaanse woudlopers, op een afstand. Dezen hadden de neiging de lokale bevolking tot slaaf te maken. Nu kon het gebeuren dat zij zélf op de markt van Asunción te koop stonden.

In het Europa van de Verlichting drongen verhalen door over het katholieke paradijs van de Jezuïeten daar. Zo kreeg Paraguay voor het eerst de reputatie van een afgelegen utopia. Dat was het natuurlijk niet, eerder een totalitaire samenleving met Guaraní. Die voor de Jezuïeten moesten zwoegen.

In 1763 verbood de paus hun kloosterorde . Daarmee kwam er een einde aan hun macht in Paraguay, dat voortaan als afgelegen uithoek heel lichtjes bestuurd werd vanuit Buenos Aires. Dat bleef zo tot Latijns-Amerika zich vanaf 1810 begon los te maken van het Spaanse koloniale juk. Ook in Asunción kwam een bevrijdingscongres bijeen. Dat verzocht dr. José Gaspar Rodriguez de Francia het leiderschap op zich te nemen omdat hijzo ongeveer de enige intellectueel in het land was. Francia vroeg of ze wisten waar ze aan begonnen. Na het bevestigend antwoord van het congres vestigde hij een niets ontziende dictatuur. De Guaraní noemden hem de Karai Guazú, de grote heer. Zijn Spaanse titel was Supremo Dictador.

Dr. Francia sloot Paraguay hermetisch van de buitenwereld af. Niemand mocht eruit, wie erin kwam, kreeg geen toestemming meer te vertrekken. Huwelijken van blanken onderling verbood hij. Aan hen waren uitsluitend gemengde relaties toegestaan. Zo probeerde dr. Francia een etnisch homogene natie te creëren. Ook beknotte hij als zogenaamde zoon van de Verlichting de macht van de kerk. Paraguay moest een conglomeraat worden van strak geleide boerengemeenschappen.

Tegenspraak van wie dan ook, over wat dan ook, strafte dr. Francia streng af, tot op de dag van zijn dood in 1840. Tegenstanders liepen grote kans door de geheime politie naar de gevengenis onder zijn huis te worden gebracht. Die heette 'de kamer der waarheid'.

Toch vindt zijn dictatuur nog steeds bewonderaars, met name in de orthodox-linkse hoek. Het beleid voorkwam namelijk dat Paraguay, in tegenstelling tot de andere Zuid-Amerikaanse staten, een economische kolonie van Engeland werd. Tegelijk sprak ook Francia´s antiklerikalisme links wel aan.

Francia werd opgevolgd door de grondbezitter Carlos Antonio López, die het regime liberaliseerde en de grenzen opende. Ook moedigde hij immigratie uit Europa aan. López werd na zijn dood in 1862 opgevolgd door zijn zoon Francisco Solano. Deze waande zich de Napoleon van Latijns-Amerika. Hij raakte in oorlog met Brazilië, Uruguay en Argentinië tegelijk. Deze landen kregen op de achtergrond steun van Engeland, dat nog steeds een hekel had aan de economiche eigengereidheid van Paraguay.

Francisco Solano López bleek een waanzinnige tiran. Hij voerde een schrikbewind terwijl zijn soldaten en het volk zich tot het uiterste verzetten tegen de sterke legers van de vijandelijke landen. Overgave werd met de dood gestraft. In 1870 sneuvelde Francisco Solano in het allerlaatste gevecht. Paraguay was totaal verwoest. Naar schatting vijftigduizend mensen overleefden dit inferno. Niet meer. Dat het onafhankelijk bleef, was alleen maar te danken aan het feit dat de overwinnaars het niet eens konden worden over de opdeling. Wel hebben Brazilië en Argentinië grote stukken van het territorium geannexeerd.

Tegenwoordig leven er nog tal van legendes over Francisco Solano Löpez en zijn Ierse maitresse Eliza Lynch. In sommige kringen – bijvoorbeeld die van de Peronisten – worden zij beschouwd als voorlopers van de anti-imperialistische strijd. Alfredo Stroessner, Paraguay´s extreem-rechtse dictator van de jaren vijftig tot de jaren tachtig, riep haar uit tot nationale heldin.

Het verwoeste romp-Paraguay krabbelde langzaam weer op. Van een stabiele overheid was eigenlijk geen sprake meer. Als enige duurzame politieke kracht ontwikkelde zich de rechtse Partido Colorado, die ook in deze jaren aan de macht is. Van 1954 tot 1989 oefende generaal Alfredo Stroessner een gewelddadige dictatuur uit, gesteund door deze Colorados. Hij liet zich vanwege zijn deels Beierse afkomst sterk inspireren door de nazi´s.

Sinds 1992 is Paraguay min of meer een democratie. Over het algemeen weet de Partido Colorado zijn overheersende positie te behouden. Corruptie en machtsmisbruik zijn niet van de lucht. De grote massa van de bevolking – voor een belangrijk gedeelte Guaraní– zijn het voor Latijns-Amerika gebruikelijke kind van de rekening. Zonder machtige beschermers ben je nergens. 

Het lang onderbevolkte Paraguay bood ruimte voor sociale experimenten. Mennonieten vestigden ver buiten Asunción nederzettingen, waar zij de taal, de cultuur en de godsdienst der vaderen zo zuiver mogelijk proberen te behouden. Om dit te bewerkstelligen zoeken zij aansluiting bij de zittende machten.

Zo raakte Paraguay enigszins bekend onder radicale Duitse nationalisten die een raszuivere samenleving wilden vestigden. Zij meenden dat dit in Paraguay kon lukken. De Guaraní waren wellicht bruikbaar als onderhorige landarbeiders. Daarbij had men enige sjoeche gekregen van de gang van zaken onder de Jezuïeten en dr. Francia.

Dit bracht tal van mafketels naar het afgelegen Paraguay. Zo stichtte Bernhard Förstner, de zwager van de filosoof Friedrich Nietzsche, de kolonie Nueva Germania om in Latijns-Amerika met een concreet voorbeeld de superioriteit van het Duitse ras onder ogen te brengen. Tegelijk kon in het isolement van het platteland een superras worden gekweekt.

Het werd een enorm fiasco. De raciaal zo superieure immigranten uit het Duitse Rijk wisten absoluut niet hoe ze met de bodems van Paraguay moesten omgaan. Hun boerderijen mislukten jammerlijk. Toch bleef Förstner kolonisten lokken. Tot hij en zijn vrouw, Nietzsche's zus Elisabeth, tenslotte als bedriegers werden ontmaskerd. Förstner pleegde in 1889 zelfmoord. In 1934 stuurde Adolf Hitler op verzoek van zijn nazaten een zak Duitse aarde om op zijn graf uit te storten. Weduwe geworden keerde Elisabeth Nietzsche terug naar Duitsland waar zij het werk van haar broer, de filosoof Friedrich, heftig propageerde. Ook beheerde ze zjn archief.

Lang niet alle Duitse immigranten hadden een politieke of een levensbeschouwelijke reden om Paraguay op te zoeken. Zo stichtten wijnbouwers de succesvolle kolonie Nueva Independencia. Wel maakte het nationaalsocialisme onder alle Duitse project inwoners van het land opgeld. In 1932 werd de eerste Ortsgruppe van de NSDAP gesticht. Na de Tweede Wereldoorlog waren vluchtelingen uit nazi-Duitsland, onder wie Joseph Mengele, welkom.

Sinds corona is er opnieuw sprake van immigratie uit Duitsland. Tegenstanders van vaccinatie hebben het land ontdekt. Het Nederlandse immigratiegolfje lijkt in het kielzog daarvan te varen. Het is niet verwonderlijk dat zij zich bijzonder thuis voelen in het stadje Hohenau, een uitvloeisel van het racistische Nueva Germania.

Europeanen die het ver van onze overgereguleerde maatschappij in Latijns-Amerika wel eens eventjes gaan maken, komen meestal van een bijzonder koude kermis thuis. Het zal interessant zijn  te zien wat er van het extreem-rechtse Nederlandse utopia in Paraguay terecht komt. Het lot van Nueva Germania is een waarschuwend voorbeeld. Paraguay staat klaar om uitheemse mafketels op te vreten met huid en haar. Aan de andere kant: Sid Lukassen heeft zich er inmiddels ook gevestigd. Met zo´n groot filosoof ter plekke moet het wel goed komen.

Bekijk hier de speelfilm The Mission met Robert de Niro en Jeremy Irons.

Voor het overige ben ik van mening dat het toeslagenschandaal niet uit de publieke aandacht mag verdwijnen en de affaire rond het Groninger aardgas evenmin, zeker nu de laatste putten open blijven.

Beluister Het Geheugenpaleis, de wekelijkse podcast van Han van der Horst en John Knieriem over politiek en geschiedenis. Nu: naar censuur in de EU?