Eerst de verzorgingsstaat afbreken, dan spreken over veiligheid

De aangekondigde stakingen van de vakbonden gaan officieel over de AOW, WW en de WIA. Maar in werkelijkheid draait het conflict om iets groters: wie betaalt de rekening van de nieuwe geopolitieke werkelijkheid?

Het kabinet wil miljarden extra uitgeven aan defensie. Onder druk van de NAVO, internationale spanningen en de oorlog in Oekraïne lijkt daar politiek nauwelijks nog discussie over mogelijk. Maar zodra de vraag op tafel komt hoe die miljarden moeten worden betaald, verschuift het debat ineens richting “hervormingen” van de verzorgingsstaat.

De AOW-leeftijd moet omhoog, de WIA soberder, burgers moeten langer doorwerken. Dat is geen economische noodzaak. Het is een politieke keuze.

Het verhaal van de onhoudbare AOW
Jarenlang werd Nederlanders verteld dat de AOW onhoudbaar zou worden vanwege de vergrijzing. Dat verhaal klinkt technisch en onvermijdelijk, maar steeds meer economen wijzen erop dat die redenering veel te simplistisch is. Ja, er komen meer ouderen. Maar Nederland wordt ook rijker, productiever en efficiënter. De vraag is niet alleen hoeveel ouderen er zijn, maar vooral hoe de welvaart verdeeld wordt.

Bovendien raakt een hogere AOW-leeftijd niet iedereen gelijk. Voor hoger opgeleiden met kantoorwerk betekent langer doorwerken iets anders dan voor mensen in de bouw, de zorg, het openbaar vervoer of de industrie. Gezonde levensverwachting verschilt sterk per inkomensgroep. Wie zwaar werk doet, betaalt letterlijk een hogere prijs voor deze politiek.

Defensie als politieke keuze
Daar komt nog iets bij: het kabinet presenteert defensie-uitgaven alsof ze buiten de normale politieke afweging vallen. Alsof militaire investeringen vanzelfsprekend zijn, terwijl sociale zekerheid steeds opnieuw moet bewijzen dat ze 'betaalbaar' is. Maar ook defensie is een keuze. Na decennia die keuze niet te hebben hoeven maken omdat de veiligheid van Nederland en van Europa door het atoomschild van de VS wel geborgd leek. Die situatie is door de oorlog in Oekraïne en het beleid van de VS onder president Trump inmiddels totaal veranderd.

De politiek kan in grote meerderheid besluiten miljarden extra aan wapens uit te geven, maar dan hoort daar een eerlijk politiek en maatschappelijk debat bij over de financiering daarvan. Waarom wordt nauwelijks gesproken over hogere belastingen op grote vermogens? Waarom blijven winsten en kapitaal relatief buiten schot, terwijl de rekening terechtkomt bij mensen die afhankelijk zijn van hun loon, hun pensioen of een arbeidsongeschiktheidsuitkering?

Stakingen en sociaal contract
De aangekondigde stakingen gaan niet alleen over pensioenleeftijden of uitkeringsregels. Ze gaan over het sociale contract. Over de vraag of werkenden en kwetsbaren opnieuw de prijs moeten betalen voor politieke keuzes waar zij nauwelijks invloed op hebben gehad.

Het kabinet lijkt te hopen dat het debat technisch blijft: percentages, begrotingsregels, houdbaarheidssommen. Maar de maatschappelijke werkelijkheid is veel eenvoudiger. Mensen zien dat er ineens miljarden beschikbaar zijn voor defensie, terwijl hen tegelijkertijd wordt verteld dat ze langer moeten werken en andere voor hen uiterst nadelige maatregelen omdat “het geld op is”. Dat wringt. En terecht.

Wat echte veiligheid betekent
Een verzorgingsstaat is geen luxeproduct dat alleen mag bestaan in tijden van geopolitieke rust. Juist in onzekere tijden bepaalt sociale zekerheid of burgers vertrouwen houden in de samenleving en in de democratie. Wie veiligheid uitsluitend militair definieert, begrijpt uiteindelijk weinig van echte maatschappelijke stabiliteit.

De vraag is dus niet of Nederland defensie kan betalen. De vraag is waarom de rekening opnieuw wordt neergelegd bij degenen die al decennia horen dat zij langer moeten werken, soberder moeten leven en realistischer moeten zijn. Misschien zijn de stakingen daarom niet het probleem voor het kabinet, maar het begin van een noodzakelijk te voeren politiek en maatschappelijk eerlijker debat.