Eerlijker vaccins delen kan in rijke landen levens kosten. Toch moeten we het doen

Bij de volgende pandemie zullen rijke landen opnieuw voor een ongemakkelijke keuze staan: beschermen we eerst onze eigen bevolking, of delen we vaccins vanaf het begin eerlijker met de rest van de wereld?

Nieuw onderzoek in The Lancet laat zien hoeveel er op het spel staat. In een toekomstige wereldwijde grieppandemie kan snellere vaccinontwikkeling het aantal sterfgevallen volgens de NUS-Lancet PRIME Commission terugbrengen van 58,5 miljoen naar 23,9 miljoen. Een eerlijkere verdeling van die vaccins kan vervolgens nog eens 2,7 miljoen levens redden. Maar daar zit een ongemakkelijke keerzijde aan: als vaccins worden verdeeld naar bevolkingsomvang in plaats van koopkracht, stijgt het aantal sterfgevallen in hoge-inkomenslanden juist van 2,4 naar 3,9 miljoen.

Precies daar wordt mondiale solidariteit op de proef gesteld. De ervaringen van Afrika met COVID-19 en herhaalde uitbraken van mpox en Ebola leren ons dat uiteindelijk iedereen de prijs betaalt wanneer landen tijdens een gezondheidscrisis terugvallen op eigenbelang. Tijdens COVID-19 stonden Afrikaanse landen achteraan in de rij voor vaccins. Miljoenen mensen bleven daardoor kwetsbaar en de wereldwijde respons werd verzwakt, waardoor mensen overal ter wereld risico liepen. De echte maatstaf voor onze voorbereiding op een volgende pandemie kan daarom niet zijn hoe snel de rijkste landen zichzelf beschermen, maar hoe snel de wereld iedereen kan beschermen. Dat is niet alleen een morele opdracht. Het is noodzakelijk voor een effectieve wereldwijde respons.

Maar er is nog een tweede les: pandemieën worden niet met wetenschap alleen bestreden. Voorbereiding op een pandemie kan niet simpelweg vóór gemeenschappen worden bedacht, maar moet mét hen worden opgebouwd. Dezelfde modellering laat zien hoe belangrijk dat is: meer vertrouwen in vaccinatie kan wereldwijd nog eens 1,9 miljoen levens redden. In Afrika weten we hoe bepalend dat vertrouwen kan zijn. Uitbraken worden daar, net als elders in de wereld, als eerste ervaren in huizen, dorpen, wijken en op markten. Tijdens Ebola-uitbraken in Uganda en de Democratische Republiek Congo, tijdens de COVID-19-respons in Afrika en bij gevallen van Marburg in Tanzania hebben goed geïnformeerde en vertrouwde lokale zorgverleners en gemeenschapsleiders vaak het verschil gemaakt tussen het indammen en het verder verspreiden van een uitbraak.

Gemeenschappen staan in de frontlinie van pandemische paraatheid. Tegelijkertijd sluiten plannen die in vergaderzalen in hoofdsteden worden geschreven vaak niet aan op de werkelijkheid die bepaalt of mensen kunnen isoleren, betrouwbare informatie krijgen, toegang hebben tot zorg of een vaccin kunnen ontvangen. Vertrouwen kun je niet improviseren zodra een uitbraak begint. Dat vertrouwen moet nu worden opgebouwd, vóór de volgende crisis. Daarvoor zijn gezondheidssystemen nodig die luisteren naar gemeenschappen, aansluiten bij hun dagelijkse behoeften en hen betrekken bij beslissingen. Gezondheidssystemen moeten mét mensen worden opgebouwd, niet simpelweg vóór hen worden ontworpen.

Echte pandemische paraatheid en weerbaarheid vragen daarom om blijvende investeringen in lokale gezondheidssystemen, goed opgeleide en toegeruste lokale zorgverleners en echte samenwerking tussen gemeenschappen en de lokale gezondheidsautoriteiten die hen ondersteunen. Als gemeenschappen al vóór een noodsituatie mee vormgeven aan hun gezondheidssystemen, zijn het vertrouwen, de relaties en de infrastructuur die nodig zijn voor een effectieve respons er al wanneer een crisis uitbreekt. Als we wachten tot de volgende pandemie om dat vertrouwen op te bouwen, zijn we te laat.