Een premier kan niet overal meelopen, maar zwijgen is ook een keuze

Zondag liepen volgens de organisatie zeker 200.000 mensen in het rood door Amsterdam, bij de vierde Rode Lijn-demonstratie. Onder hen oud-burgemeester Job Cohen en oud-VVD-minister Jozias van Aartsen, allebei voor het eerst. Ook Joodse Nederlanders liepen mee, mensen die worstelen met wat er in Gaza gebeurt. Eén bekend gezicht ontbrak: dat van de man die vorig jaar nog wel meeliep.

Een dag later zat diezelfde man op de eerste rij in de Portugese Synagoge, bij de Nationale Kristallnachtherdenking. Chanan Hertzberger, voorzitter van het Centraal Joods Overleg, bedankte premier Jetten vanaf het spreekgestoelte dat hij niet was ingegaan op de eisen van de organisatoren van de anti-Israël-demonstratie. Die eisen kwamen er volgens hem „direct of indirect op neer dat Israël van de kaart wordt geveegd”. Ook sprak hij over de „genocideleugen” en zei hij dat niet demonstranten, politici of journalisten bepalen of er genocide plaatsvindt.

Jetten liet het passeren. Niet in zijn eigen toespraak en, voor zover ik bij het schrijven van deze column heb kunnen nagaan, ook niet daarna.

Ik schrijf dit als D66-lid. Laat ik eerst duidelijk maken wat ik niet ter discussie stel. Dat een premier de Kristallnacht herdenkt, is goed. Dat hij zegt dat antisemitisme „terug is van nooit weggeweest”, klopt. De zorgen van Joodse Nederlanders zijn reëel. Sinds 7 oktober 2023 is de opkomst bij deze herdenking fors gegroeid. Zijn aanwezigheid in de synagoge past bij die betrokkenheid.

Mijn bezwaar zit ergens anders.

Een bewuste keuze
Als bèta kijk ik graag eerst naar de cijfers. Het CJO organiseert de herdenking in de Portugese Synagoge sinds 2010. Sinds 2017 draagt ze officieel de naam Nationale Kristallnachtherdenking. In die zeventien jaar sprak er twee keer een premier: Mark Rutte in 2016 en nu Rob Jetten. Volgens de NOS was het voor het eerst in tien jaar dat een Nederlandse premier er het woord voerde. Normaal gesproken stuurt het kabinet een minister. Hoekstra deed dat in 2022, Kaag in 2023, Van Weel in 2024 en Paul vorig jaar. Ook de Kamervoorzitter spreekt er weleens. De vaste plek van de premier bij de Holocaustherdenking is in januari, in het Wertheimpark.

Jetten hoefde er dus niet te zijn. Hij koos ervoor, op de dag na een demonstratie waaraan hij juist niet wilde deelnemen. Dat is op zichzelf geen verkeerde keuze. Maar wie als premier bewust op zo'n plek gaat zitten, kan zich niet helemaal afzijdig houden van wat er vanaf het spreekgestoelte wordt gezegd.

Van meelopen naar zwijgen
De verandering is opvallend als je terugkijkt naar zijn eigen woorden. Op 18 mei 2025 liep Jetten mee met de eerste Rode Lijn in Den Haag. Toen Geert Wilders de deelnemers wegzette als verwarde mensen die tegen Israël en voor Hamas waren, reageerde Jetten op X: „Stop met onzinnige verdeeldheid zaaien.”

In oktober 2025 liep hij als D66-leider opnieuw mee, ditmaal in Amsterdam, met ongeveer 250.000 anderen. In die periode noemde hij Netanyahu een oorlogsmisdadiger en beschuldigde hij Israël van genocide in Gaza. In maart van dit jaar hield SP-leider Jimmy Dijk hem die uitspraken in de Kamer nog voor.

Afgelopen vrijdag zei de premier op zijn persconferentie dat het „niet passend” was om opnieuw mee te lopen. Het woord genocide gebruikte hij niet meer. Een wapenembargo sloot hij uit. Nederland steekt volgens hem „wel degelijk de nek uit” en druk via Europa zou effectiever zijn.

Er is intussen wel iets veranderd. Sinds 22 september geldt er een nationaal verbod op producten uit illegale Israëlische nederzettingen. Dat is meer dan het vorige kabinet deed. Maar de andere eisen van de Rode Lijn-demonstratie liggen er nog. Oxfam Novib zei na een gesprek met de premier in mei: „Na drie maanden in het kabinet hebben we die Rob Jetten nog niet gezien.” Jesse Klaver was bij de regeringsverklaring in februari al kritisch: „Dit had Dick Schoof ook kunnen zeggen, zij het dat de heer Jetten dat veel eloquenter doet.”

Ik kan best begrijpen dat een premier niet meeloopt in een demonstratie tegen het beleid van zijn eigen kabinet. Dat is een verdedigbare opvatting over de rol van het ambt. Maar dan mag je ook verwachten dat hij diezelfde rol serieus neemt wanneer hij bij een herdenking aanwezig is.

Want maandag gebeurde iets ongemakkelijks. De organisatoren van de Rode Lijn werden neergezet als mensen die haat verspreiden, een leugen verkondigen en Israël van de kaart willen vegen. Onder de demonstranten waren veel D66-leden, Joodse Nederlanders en oud-minister Jozias van Aartsen. Ik ken hem niet persoonlijk, maar ik heb weinig reden om aan te nemen dat hij uit is op het verdwijnen van welk land dan ook.

En dan het woord genocide. Hertzberger heeft gelijk dat uiteindelijk een rechter daarover kan oordelen. Maar het woord „leugen” is daarmee niet ineens gerechtvaardigd. Een onafhankelijke onderzoekscommissie van de Verenigde Naties concludeerde vorig jaar dat Israël in de Gazastrook genocide pleegt. Je kunt die conclusie betwisten en op een rechterlijke uitspraak wachten. Maar wie haar een leugen noemt, spreekt zelf ook een oordeel uit. Dat gebeurde vanaf een spreekgestoelte waar de premier eregast was. En het ging over een woord dat Jetten een jaar eerder zelf gebruikte.

Ik vraag me af wat hij daar nu van vindt. Is hij van mening veranderd? Dan mag hij dat uitleggen. Staat hij nog achter zijn eerdere woorden, dan had hij dat maandag ook kunnen zeggen. Nu bleef het stil.

Er waren andere mogelijkheden
Wegblijven had gekund. Een minister sturen was immers de gebruikelijke gang van zaken. Maar ik had dat niet de beste keuze gevonden. Jetten had ook in zijn eigen toespraak een zin kunnen opnemen om de grens te trekken tussen antisemitisme en kritiek op het Israëlische regeringsbeleid.

Een VVD-minister deed dat op precies dezelfde plek al voor. David van Weel zei in 2024: „Kritiek op Israël kan, maar het mag nooit een excuus zijn om je buren, om je stadsgenoten, je landgenoten het leven zuur te maken.” Dat is een evenwichtige boodschap: antisemitisme keihard bestrijden, zonder kritiek op een regering gelijk te stellen aan haat tegen een volk. Dat een D66-premier op dit punt minder ruimte nam dan een VVD-minister, vind ik opmerkelijk.

Ook achteraf had hij nog iets kunnen zeggen. Bij de eerstvolgende persconferentie was één zin genoeg geweest: ik respecteer de zorgen van de Joodse gemeenschap, maar ook de 200.000 mensen die zondag vreedzaam demonstreerden.

Het CJO vroeg de premier in juli in een open brief om publiekelijk afstand te nemen van uitspraken van Frans Timmermans. Zwijgen zou de Joodse gemeenschap niet begrijpen, schreef Hertzberger toen. Daar valt iets voor te zeggen. Maar die maatstaf werkt twee kanten op. Als honderdduizenden landgenoten worden weggezet, is zwijgen voor hen evenmin te begrijpen.

En als Jetten niet tussen de demonstranten wil staan, kan hij de organisatoren van de Rode Lijn ook ontvangen. Het Catshuis heeft de afgelopen maanden genoeg bezoek gehad. Een gesprek met mensen die het niet met je eens zijn, hoort ook bij het premierschap.

Een rode lijn van krijt
Op het D66-congres in september kregen drie moties over Israël en Gaza elk steun van meer dan negentig procent van de aanwezige leden. Tijdens zijn toespraak werd Jetten onderbroken door activisten met de tekst „Minder selfies, meer sancties”. Hij reageerde dat hij begreep dat mensen aandacht wilden voor Gaza. Dat begrip was welkom. Maar maandag kreeg hij in de synagoge juist een bedankje omdat hij niet naar die mensen had geluisterd. Ik hoop dat hij zich daar net zo ongemakkelijk bij voelde als ik.

Een rode lijn is een grens waar je niet overheen gaat, ook niet als dat iets kost. Jetten trok die lijn in 2025, met een selfie en stevige woorden. Als premier blijkt die lijn van krijt: zichtbaar zolang het droog blijft, maar verdwenen bij de eerste bui.

Niemand vraagt hem om in het rood over het Museumplein te lopen. Wel mag je van hem verwachten dat hij iets zegt wanneer anderen de lijn die hij zelf trok een leugen noemen.