Een kwetsbaar kabinet in een steeds onveiliger wereld

De Algemene Politieke Beschouwingen (APB) van de afgelopen week hebben vooral laten zien dat het gevaar voor het kabinet-Jetten niet van de oppositie, maar uit eigen gelederen komt. Het minderheidskabinet van D66, VVD en CDA heeft slechts 66 zetels en kan dus geen begroting door de Kamer loodsen zonder steun van de oppositie. Tijdens de APB werd vooral duidelijk dat de coalitie zelf nog altijd geen antwoord heeft op de vraag waar die steun vandaan moet komen.

D66 en CDA kijken nadrukkelijk naar PRO, terwijl de VVD de rechterflank met JA21 en BBB niet wil verliezen. Premier Jetten probeert ondertussen iedereen te vriend te houden en weigert een vaste keuze voor links of rechts te maken. Politiek is dat begrijpelijk. Maar het maakt deze coalitie ook kwetsbaar. Want wie met iedereen wil samenwerken, moet uiteindelijk ook kunnen bepalen waar de grenzen liggen.

Nederland bevindt zich ondertussen in een wereld waarin oorlog en geopolitieke spanningen steeds directer de samenleving raken. De oorlog in de Oekraïne woedt voort aan de rand van Europa. De oorlog rond Iran heeft de energiemarkten opgeschud en olieprijzen tot astronomische hoogten gebracht. Voor een open economie als de Nederlandse zijn dat geen ontwikkelingen die zich ergens ver weg afspelen.

Daarom is de keuze voor een minderheidskabinet onbegrijpelijk. Een minderheidskabinet kan best functioneren, maar dat vraagt voortdurend onderhandelen en het organiseren van wisselende meerderheden. In een periode waarin Nederland snel moet kunnen reageren op internationale crises, defensie moet versterken en economische schokken moet opvangen, is het de vraag of je jezelf deze politieke kwetsbaarheid moet aandoen.

Daar zit ook de paradox van Dilan Yeşilgöz. Als minister van Defensie waarschuwt zij voor een wereld waarin regionale conflicten allang niet meer regionaal zijn. Tegelijkertijd heeft zij als VVD-leider meegewerkt aan een kabinet dat voor vrijwel iedere beslissing opnieuw steun moet zoeken. Nederland heeft behoefte aan slagvaardigheid, terwijl de politieke constructie juist voortdurend nieuwe onderhandelingen noodzakelijk maakt.

De VVD zit bovendien zelf in een politieke houdgreep. Dat de partij onder geen enkele voorwaarde met PRO wil onderhandelen, is op zich begrijpelijk. Yeşilgöz heeft het haar kiezers beloofd en een groot deel van die achterban houdt haar daaraan. Uit onderzoek van EenVandaag bleek dat 75 procent van de VVD-kiezers liever nieuwe verkiezingen ziet dan verdere tegemoetkoming aan PRO. In een instabiele wereld als deze zijn steeds weer nieuwe verkiezingen levensgevaarlijk.

Maar precies die verkiezingsbelofte die de VVD politieke ruimte gaf, beperkt haar nu. Naar links kan de partij nauwelijks zonder haar eigen achterban voor het hoofd te stoten. De route naar rechts is evenmin eenvoudig. BBB steunde tijdens de APB een motie van wantrouwen en JA21 stelt (geheel terecht) zijn eigen voorwaarden. De VVD heeft zichzelf daarmee een hek om de onderhandelingstafel gezet en ontdekt nu dat het hek aan beide kanten staat.

De klok tikt ondertussen onverbiddelijk verder. In maart 2027 zijn er Provinciale Statenverkiezingen. De eerste peilingen geven JA21 en PRO reden tot tevredenheid, terwijl VVD, D66 en CDA hun eigen electorale positie moeten bewaken. Hoe dichter die verkiezingen naderen, hoe sterker de druk op de coalitiepartijen wordt om zich tegenover hun eigen achterban te profileren.

Daarmee wordt een vroegtijdige val van het kabinet-Jetten steeds minder theoretisch. Het kabinet hoeft niet te struikelen omdat de oppositie het ten val brengt. Het kan ook stranden omdat de coalitiepartijen elkaar steeds minder ruimte gunnen om de meerderheden te zoeken die nodig zijn om te regeren.

De APB hebben daarmee iets blootgelegd wat belangrijker is dan een paar moeilijke begrotingsonderhandelingen. Dit kabinet heeft niet alleen een meerderheidsprobleem. Het heeft een richtingen probleem. Zolang de VVD niet naar links wil, D66 en CDA niet uitsluitend naar rechts willen en Jetten probeert beide kanten tegelijk vast te houden, blijft de vraag hangen: waarom ga je een experiment aan in een instabiele wereld die haast letterlijk in brand staat?