Sfeerfoto van Joop
Joop
Joop

Kwart van de VS wordt onleefbaar heet als gevolg van klimaatcrisis

Temperaturen lopen op tot boven de 50 graden Celsius
Joop

Een 'Iraanse revolutie' in Egypte ligt niet voor de hand

  •  
10-02-2011
  •  
leestijd 4 minuten
  •  
BNNVARA fallback image
De Moslimbroeders en de Iraanse sjiitische geestelijkheid verschillen wezenlijk
De toekomst van Egypte mag ongewis zijn, een regime van Iraanse snit is zeer onwaarschijnlijk en dat moet duidelijker worden gezegd. Westers wantrouwen jegens die toekomst kan het land echter wél in de armen van Teheran drijven. Een op kennis van zaken gestoelde positiebepaling is nu dus van groot belang.
Als het waar is dat het Westen, uit vrees voor de islam, dictaturen te lang heeft beschermd, dan dient er ook echt een keuze te worden gemaakt voor ruimhartige steun aan de democratie in Egypte en tegen verspreiding van het spookbeeld van een ‘tweede Iran’. Niet omdat de Moslimbroeders ineens aan de borst moeten worden gedrukt, wel omdat dergelijke onheilsprofetieën overdreven zijn en juist daardoor gevaarlijk. In dit geval zou de onheilsprofetie namelijk zichzelf kunnen vervullen.
Wie Iran als afschrikwekkend voorbeeld stelt, laat buiten beschouwing dat de Moslimbroeders en de Iraanse sjiitische geestelijkheid wezenlijk verschillen. Je zou kunnen zeggen dat ze zich tot elkaar verhouden als de KVP tot het Vaticaan – maar een politiek Vaticaan, met een paus als superpresident en kardinalen die alle wetten sanctioneren en bepalen wie aan verkiezingen mogen meedoen.
Het Iraanse klerikale establishment was ten tijde van de sjah al machtig, ook al stond het nog buiten de politiek.  De meeste geestelijken waren ‘quiëtistisch’: zij hielden zich liever niet met wereldse zaken bezig. Maar ook onder de sjah hadden zij grote sociale invloed. Ook beschikten zij over ruime financiële middelen. En er was één charismatische geestelijke die zich wel degelijk politiek roerde, sterker nog: toen de Perzische monarchie in 1979 ten val kwam, had hij haar al tientallen jaren getart. Een oud grapje luidde dat de sjah ayatollah Ruhollah Khomeini honderd miljoen dollar bood als deze zijn verzet tegen diens bewind staakte. Waarop Khomeini de sjah het dubbele bood.
De Moslimbroederschap is geen machtsbolwerk van geestelijken, veeleer een sociaal-politieke organisatie – invloedrijk en wijdvertakt,  maar toch zonder die lange, knellende tentakels waarop de sjiitische geestelijkheid kan bogen. De Iraanse revolutie van eind jaren zeventig stond op zichzelf. Ze had een veel minder burgerlijk en veel sterker anti-imperialistisch karakter dan de Egyptische opstand – ze was, kortom, veel ‘revolutionairder’. Om dat te begrijpen, moet ook het unieke sjiitische karakter van Iran in aanmerking worden genomen. Het is het enige moslimland waar sjiiten een ruime meerderheid vormen (circa 90 procent). Het eerder genoemde Iraanse klerikale establishment bestaat niet in het soennitische Egypte: binnen de islam kent alleen de sjiitische stroming een soort ‘kerkelijke’ ordening.
De sjiitische islam is daarnaast bij uitstek een islam van verdrukten, een messianistische en revolutionaire levensbeschouwing, zoals blijkt uit Asjoera, de dag waarop sjiiten de martelaarsdood herdenken van imam Hoessein – de kleinzoon van Mohammed – in  de strijd tegen de overheersende soennitische dynastie van de Omayaden. Het is niet alleen voor westerlingen maar ook voor soennitische moslims verbazingwekkend om vast te stellen hoe emotioneel het er dan aan toe gaat.
Die combinatie van een krachtige clerus en inherent revolutionair vuur ontbreekt goeddeels in de soennitische islam. Khomeini bedacht daar nog eens een doctrine bij waarmee hij de sjiitische traditie op haar kop zette, maar tevens haar sociale macht in politieke macht omzette: velayat-i-faqih, het ‘hoederschap van de rechtsgeleerde’, vrij vertaald: een regering van de geestelijkheid.
Een revolutionaire theocratie is niet wat de Moslimbroederschap voor ogen staat, omdat ze niet zozeer een beweging is van geestelijken, maar van gelovigen, die in de islam een voertuig voor vooruitgang zien. Meer dan het ‘Iraanse model’ ligt in Egypte het Turkse model van de AK-partij voor de hand. Hoewel premier Erdogan en zijn vrienden geen voorbeeldige democraten zijn, is Turkije onder hen democratischer geworden: omdat het pragmatisme van de Turkse islamisten hen in de richting van democratie stuwt. Én omdat democratie zonder hen onmogelijk is.
Of de Egyptische islamisten ook deze weg zullen kiezen, is natuurlijk niet zeker, maar er zijn geruststellende tekenen: zo is moeilijk voor te stellen hoe zij, wanneer zij eenmaal in het democratisch moeras zijn afgedaald, zich daar weer zomaar aan kunnen ontworstelen om een shariadictatuur te vestigen. Zij ontberen de steun van machtige ayatollahs, en voorlopig ook van het leger – dat in Egypte een seculiere traditie kent – alsmede van de veiligheidsdiensten, die tientallen jaren jacht op de Moslimbroeders maakten.
Tevens woedt  in de broederschap een richtingenstrijd tussen traditionalisten en aanhangers van het Turkse model. Het Westen moet hierop inspelen. Het moet toenadering zoeken tot de modernisten en hun positie versterken. Aan drukmiddelen, carrots and sticks, ontbreekt het niet. Het is ook bittere noodzaak, omdat Teheran eveneens zal proberen een Egyptische regering met Moslimbroeders in te palmen. Willen wij werkelijk breken met dictators als Moebarak, dan is intensieve dialoog met mensen die ons wereldbeeld en onze burgerlijke waarden niet direct delen, voortaan onontkoombaar. Met die gedachte dient het Westen zich te verzoenen. Daaruit vloeit voort dat nodeloze islamofobe retoriek in de kast moet. Anders is het pleit op voorhand beslecht – in ons nadeel. 

Meer over:

opinie, wereld,

Praat mee

Heb je een vraag, suggestie of wil je gewoon iets kwijt? Dat kan hier. Lees onze spelregels.

avatar

Reacties (14)

Echo10
Echo1010 feb. 2011 - 13:05

Ik weet niet zoveel van de Turkse geschiedenis, maar was een van de drijfveren van de economische groei EN de pijler onder de stabiliteit niet het feit dat het sinds 1928 een seculiere staat is? Met een bevolking die voor meer dan 90% uit moslims bestaat? Als Egypte de pragmatische en seculiere koers van Turkije gaat volgen, heb ik goede hoop op een democratische toekomst. Maar ik vraag me af of dat gaat gebeuren, zelfs met de hulp van een gematigde Moslim Broederschap.

Harmen2
Harmen210 feb. 2011 - 13:05

Het interesseert mij eigenlijk helemaal niets zolang de Egyptenaren maar krijgen wat ze hebben willen en zich niet hoeven neer te leggen bij wat een minderheid wil.

holstein7
holstein710 feb. 2011 - 13:05

ok de president gaat weg, wat gaat er nu gebeuren in egypte, dat hele moslim terrorisme hebben grotendeels te danken aan de buitenlandse politiek van israel en de arogantie van dit land en de joodse lobby in van de vs. echter wat moet het worden met het "nieuwe egypte" na mubarak, deze landen hebben een lange grens en het wordt er niet veiliger op in de wereld als de haat die er onder moslims is tegen de joden praktijk wordt.

Harmen2
Harmen210 feb. 2011 - 13:05

Wat mij stoort is ons onvoorstelbare superioriteitsdenken: wij hebben in het westen jarenlang een verwerpelijk regime gesteund. De Moslim Broederschap heeft zich in die tijd veel meer bekommert om de mensen in Egypte. En nou maken wij ons zorgen of er niet een Islamitisch regime de macht zal gaan krijgen? Ik hoor het ze denken: "f*ck you"

Jnttr
Jnttr10 feb. 2011 - 13:05

[Een revolutionaire theocratie is niet wat de Moslimbroederschap voor ogen staat, omdat ze niet zozeer een beweging is van geestelijken, maar van gelovigen, die in de islam een voertuig voor vooruitgang zien.] Hm. Voorspellingen zijn nogal moeilijk, vooral als het over de toekomst gaat. Lees de Volkskrant van vandaag, interessant artikel van Hala Naoum Nehme (politicologe). Geeft toch een heel ander beeld dan dit artikel hierboven. Geen idee wat er gaat gebeuren in Egypte, maar een vereniging die als motto heeft " Allah is ons doel, de Koran is onze grondwet, de profeet is onze leider, jihad is onze manier, en de dood voor de zaak van Allah is de hoogste van onze aspiraties" past volgens mij juist wel bij een revolutionaire theocratie en niet bij vooruitgang. [dan is intensieve dialoog met mensen die ons wereldbeeld en onze burgerlijke waarden niet direct delen, voortaan onontkoombaar] Dialoog is natuurlijk altijd een goede zaak. Het logo van de broederschap is kennelijk twee zwaarden met de tekst "wees voorbereid" hetgeen duidt op de shura 8.60 die oproept tot de strijd tegen Allah's vijanden. Wil de broederschap ook een dialoog?? Kortom: ik ben er nog niet zo zeker van hoe dat gaat aflopen in Egypte.

[verwijderd]
[verwijderd]10 feb. 2011 - 13:05

De schrijver doet aan wensdenken: ..[ Meer dan het ‘Iraanse model’ ligt in Egypte het Turkse model van de AK-partij voor de hand. Hoewel premier Erdogan en zijn vrienden geen voorbeeldige democraten zijn, is Turkije onder hen democratischer geworden: omdat het pragmatisme van de Turkse islamisten hen in de richting van democratie stuwt. ].. Allereerst wordt er vergoelijkend gesproken over Turkije. Het land zou onder Erdogan steeds democratischer worden. Klopt niet: Christenen worden onderdrukt, priesteropleidingen zijn verboden ("want er zijn imam-opleidingen"!!), de helft van Cyprus wordt bezet, en wie durft te spreken over de genocide tegen de Christelijke Armeniërs die komt in de gevangenis. Bovendien is het plan van Erdogan duidelijk, nog in 1997 zei hij in het openbaar: "Minaretten zijn onze bajonetten, koepels onze helmen, moskeeën onze kazernes en gelovigen onze soldaten".

1 Reactie
Tom Meijer
Tom Meijer10 feb. 2011 - 13:05

OK, nou en?

JanVG2
JanVG210 feb. 2011 - 13:05

Iran en de Shi'a hebben een andere structuur. Egypte zal nooit een tweede Iran worden, maar binnen de soenitische stroming zijn er weldegelijk politiek-theocratische tradities. Het idee dat het allemaal wel goed zal komen, dat de Broeders zomaar een AKP worden is ook wensdenken. We weten gewoon niet wat er gaat gebeuren. Zelfs de Egyptenaren weten het niet, schuivelen in een onbekend terrein. Revoluties resulteren - historisch gezien - vaker niet in democratieën dan wel. Democratieën ontstaan vaker via evolutie ... (zie ook onze geschiedenis). Naast de optie Iran of Turkije bestaan ook de opties Indonesië en Pakistan. Indonesië heeft de democratie min of meer uit het vuur gesleept en zou een vooruitgang zijn voor Egypte- hoewel de radicalisering in regio's (bijv. Atjeh) weldegelijk is toegenomen - mede onder invloed van Arabische voorbeeld en geld uit de Golf, waardoor lokale / regionale gematigde vormen van de Islam als `niet echt' onder druk zijn komen te staan. Pakistan is een schrikbeeld. Een democratie met een super-machtig leger/geheime dienst, waar een radicalere uitleg van de Islam wordt gebruikt om de meerderheid te `binden'. Het gevolg is een verharding in de maatschappij die duidelijk ten koste van minderheden (islamitisch of niet-islamitisch) is gegaan. Er zijn ook duidelijke verschillen met Pakistan - maar ook met Indonesië. Kort en goed, we moeten afwachten wat er gaat gebeuren. Elke stellig geuite mening dat het X gaat worden kan eerlijk gezegd niet onderbouwd worden met feiten, enkel met hypothetisch wensdenken. Hopen is niet verboden, maar je moet wel reëel blijven en je realiseren dat je hoopt en niet weet.

1 Reactie
CarlStellweg
CarlStellweg10 feb. 2011 - 13:05

Dat het allemaal wel even goed zal komen, staat niet in het artikel. Dat de moslimbroeders zich tot een soort AKP ontwikkelen is slechts een mogelijkheid, een mogelijkheid die mij echter waarschijnlijker lijkt dan dat Egypte een tweede Iran wordt. Verder ontstaan democratieen niet uit revoluties, schrijft u. Des te beter dan, dat de Egyptische revolutie aanzienlijk minder revolutionair lijkt te zijn dan die destijds in Iran. Overigens vloeien democratieen meestal ook niet gelijdelijk en vreedzaam voort uit dictaturen. Misschien kun je het beste zeggen dat ze zich schoksgewijs ontwikkelen, en dan spelen revoluties dus wel degelijk een rol.

Pjotrs
Pjotrs10 feb. 2011 - 13:05

"Hoewel premier Erdogan en zijn vrienden geen voorbeeldige democraten zijn, is Turkije onder hen democratischer geworden: omdat het pragmatisme van de Turkse islamisten hen in de richting van democratie stuwt." Dat lijkt me een grove onderschatting van de problemen in Turkije. Erdogan is inderdaad pragmatisch en zal de democratie gebruiken zolang dat de beste strategie is, niet uit overtuiging. En die democratie gebruikt hij (met steun van de EU nota bene) om het seculiere garantiebewijs (de traditionele rol van het Turkse leger) te versnipperen. Wat hij met de democratie doet zodra het leger definitief opzij is geschoven en de weg naar de macht vrij ligt, is afwachten maar er is geen enkele reden voor optimisme. Wat zijn doel is heeft hij keer op keer gezegd, toen hij strategisch nog vrij was om zich open uit te spreken.

2 Reacties
CarlStellweg
CarlStellweg10 feb. 2011 - 13:05

Piet de Geus, u wantrouwt Erdogan. Terecht, natuurlijk. Ik breng er tegenin dat democratie bij maar weinig mensen begint als een 'overtuiging', maar gewoon een pragmatische keuze is. Uiteindelijk nestelt ze zich in de samenleving, vanwege de evidente voordelen van dit systeem. Wat zich in de ziel van Erdogan roert, of in de uwe, of in de mijne, is uiteindelijk onbekend. Dus voordat ik weer van wensdenken wordt beticht: pure speculatie is ook niet alles. Feit blijft dat Turkije bepaalt niet slecht presteert de laatste jaren. En in antwoord op Peet van Velzen: er valt nog veel te verbeteren in Turkije, maar de bezetting van een deel van Cyprus, het Armeense taboe, de slechte positie van christenen (en van sjiitische alevieten), bestonden al voor de AKP. Onder de AKP is wel de doodstraf afgeschaft, alsmede de door militairen gecontroleerde rechtbanken, is de defensiebegroting een civiele zaak geworden, is de vrijheid van meningsuiting verbeterd, en mogen Koerden in hun eigen taal uitzenden.Wie denkt dat het in de gouden dagen van het Kemalisme zo veel beter was gesteld met het land, die droomt, het gaat nú beter. En tot slot, Peet van Velzen, die tot in den treure aangehaalde uitspraak over 'minaretten als bajonetten', dat is in ieder geval een geweldloze boodschap, denk daar maar eens over na. Tot besluit: Erdogans partij vertegenwoordigt een opkomende ondernemersklasse uit het conservatieve Turkse achterland, dat de afgelopen 15 jaar een enorme ontwikkeling heeft doorgemaakt. Die groep valt eenvoudigweg niet te negeren. Maar het doet onrecht aan Turkije om te denken dat deze groep de sharia even zal kunnen invoeren, dat is geen wensdenken maar doemdenken, en daarvoor is Turkije een veel te dynamisch en complex en zelfs modern land. Overigens ging mijn artikel over Egypte, niet over Turkije.

Khalid2
Khalid210 feb. 2011 - 13:05

"en zal de democratie gebruiken zolang dat de beste strategie is ..." En war baseert u zich op? Toch niet uw vette onderbuik? Ik heb geen idee hoe ook maar iemand zulke dingen kan zeggen zonder dichtbij Erdogan te staan.

Gelijkhebber
Gelijkhebber10 feb. 2011 - 13:05

Twee opmerkingen op dit betoog: 1) Democratie moet langzaam groeien en is er niet van de ene op de andere dag. Egypte heeft nu vooral behoefte aan goed bestuur. Wie denkt dat democratie in de zin van vrijheid om partijen te vormen en het houden van vrije verkiezingen op kort termijn mogelijk is in Egypte komt bedrogen uit. Turkije deed er 90 jaar over en kende menige militaire coup alvorens er sprake was van democratie. Het land loopt nog een paar jaar achter op wat wij in het westen zien als democratie met vrijheid van mening en religie. Bij Egypte zal het niet anders zijn. 2) Iedere keer weer de schuld bij het westen leggen voor binnenlandse problemen is zo'n beetje de standaard reactie in de Arabische wereld. Het westen moet dit, het westen moet dat. Het westen moet dictaturen niet steunen, het westen moet modernisten wel steunen. De oorzaak van de problemen ligt primair bij het Egyptische volk. Ze hebben Mubarak gewild anders had hij het niet 30 jaar lang uitgehouden. Zo simpel is het.

1 Reactie
Harmen2
Harmen210 feb. 2011 - 13:05

Natuurlijk Kees, droom maar lekker verder. Ik stel voor dat je je eerst verdiept in de geschiedenis van het land voordat je dit soort uitspraken doet.