Een gezonder Ne­der­land begint niet bij méér zorg

Door: Jerôme van Dongen, Ruth Dalemans, Albine Moser en Lineke van Hal

Ne­der­land gezonder maken. Wie kan daarop tegen zijn? Toch is de vraag hoe we dat voor elkaar kunnen krijgen een stuk in­ge­wik­kel­der. Want de zorg in ons land staat onder druk. Ver­schil­len in ge­zond­heid, bij­voor­beeld van mensen uit ver­schil­len­de in­ko­mens­groe­pen en regio's, blijven groot. En lang niet iedereen kan even ge­mak­ke­lijk zijn of haar weg vinden in zorg, on­der­steu­ning en pre­ven­tie.

Meer zorg or­ga­ni­se­ren is daarom niet au­to­ma­tisch het antwoord. We moeten vooral ervoor zorgen dat mensen gezond kunnen leven, mee kunnen doen en grip houden op hun eigen leven. Dat vraagt aandacht voor drie zaken: sterke ge­meen­schap­pen, be­grij­pe­lij­ke com­mu­ni­ca­tie en samen be­slis­sen. En daar­on­der ligt nog iets fun­da­men­te­lers: be­staans­ze­ker­heid.

Van ‘zorgen voor’ naar ‘zorgen dat’
Ge­zond­heid ontstaat voor een groot deel buiten het zie­ken­huis of de spreek­ka­mer. Ge­zond­heid ontstaat vooral in de straat, op school, op het werk en thuis. Daarom moeten we sterker inzetten op wijken en ge­meen­schap­pen waarin mensen naar elkaar omkijken. Bewoners, pro­fes­si­o­nals en in­for­me­le net­wer­ken kunnen samen veel be­te­ke­nen voor ge­zond­heid en welzijn. De beweging die dan gemaakt moet worden is van ‘zorgen voor’ naar ‘zorgen dat’. Dus niet au­to­ma­tisch pro­fes­si­o­ne­le zorg inzetten, maar eerst kijken wat iemand zelf kan, wat het netwerk kan be­te­ke­nen en welke on­der­steu­ning echt nodig is. Pre­ven­tie, sa­men­red­zaam­heid en een goede sa­men­wer­king tussen zorg en welzijn worden minstens zo be­lang­rijk als be­han­de­len.

In­for­ma­tie vaak onnodig in­ge­wik­keld: be­grij­pe­lijk com­mu­ni­ce­ren een voor­waar­de
Mensen kunnen pas regie nemen als ze in­for­ma­tie be­grij­pen. En daar gaat het nog te vaak mis. Een advies om voortaan ‘na­tuur­lijk en on­be­werkt’ te eten klinkt mis­schien dui­de­lijk. Tot iemand bij het volgende gesprek vertelt om die reden naturel chips te hebben gekocht. De woorden zijn aan­ge­ko­men. De be­doe­ling niet. Dit kleine voor­beeld laat een groot probleem zien. In­for­ma­tie over ge­zond­heid, zorg en publieke dienst­ver­le­ning is voor veel mensen vaak onnodig in­ge­wik­keld. En com­mu­ni­ca­tie wordt extra lastig bij stress, ziekte, emoties, beperkte ge­zond­heids­vaar­dig­he­den of wanneer iemand de taal minder goed beheerst. Be­grij­pe­lijk com­mu­ni­ce­ren is daarom geen extra service. Het is een ba­sis­voor­waar­de om mee te kunnen doen.

Dat betekent dat we niet alleen moeten in­ves­te­ren in vaar­dig­he­den van burgers. Or­ga­ni­sa­ties en pro­fes­si­o­nals hebben zelf ook werk te doen. Zo kunnen brieven, websites en for­mu­lie­ren dui­de­lij­ker en con­cre­ter. Ge­sprek­ken moeten beter aan­slui­ten bij het da­ge­lijks leven. Pro­fes­si­o­nals hebben daarvoor tijd, training en prak­ti­sche hulp­mid­de­len nodig. En vooral: be­grij­pe­lij­ke com­mu­ni­ca­tie moet geen los project zijn dat na twee jaar weer ver­dwijnt. Het hoort thuis in da­ge­lijk­se werk­pro­ces­sen maar ook in op­lei­din­gen, beleid en kwa­li­teits­ka­ders.

Samen be­slis­sen hoort breder thuis in zorg en on­der­steu­ning
Het­zelf­de geldt voor samen be­slis­sen. Dit wordt nog te vaak gezien als een gesprek tussen arts en patiënt over een medische be­han­de­ling. Maar mensen nemen voort­du­rend be­slis­sin­gen over hun ge­zond­heid en da­ge­lijks func­ti­o­ne­ren. Samen met ver­pleeg­kun­di­gen, fy­si­o­the­ra­peu­ten, er­go­the­ra­peu­ten en pro­fes­si­o­nals in welzijn en het sociaal domein. Welke be­han­de­ling past? Welke leef­stij­laan­pas­sing is haalbaar? Wat wil iemand zelf? En wat betekent een keuze thuis, op het werk of binnen een gezin? Samen be­slis­sen hoort daarom veel breder thuis in zorg en on­der­steu­ning. Dat vraagt aandacht in richt­lij­nen, be­roeps­op­lei­din­gen, on­der­zoeksa­gen­da’s en beleid.

Be­staans­ze­ker­heid es­sen­ti­eel voor gezond leven
Wie over ge­zond­heid spreekt, kan niet om be­staans­ze­ker­heid heen. Gezond leven is moeilijk als je voort­du­rend bezig bent met de vraag of je de bood­schap­pen, huur of ener­gie­re­ke­ning kunt betalen. Een gezond en recht­vaar­dig Ne­der­land vraagt daarom om een toe­rei­kend sociaal minimum en een toe­gan­ke­lijk en uit­voer­baar stelsel. Beleid moet niet alleen vóór mensen worden bedacht, maar mét burgers en publieke pro­fes­si­o­nals. Juist zij zien in de praktijk waar regels botsen met het da­ge­lijks leven. Geef pro­fes­si­o­nals daarom ruimte om binnen de wet hun ex­per­ti­se en be­roeps­ethiek te ge­brui­ken en de men­se­lij­ke maat te bewaken.

Kijk breder dan zorg alleen: niet alleen méér maar anders en vooral samen
Ons advies aan de regering is dan ook: kijk breder dan zorg alleen. In­ves­teer in de voor­waar­den waardoor mensen gezond kunnen leven en minder af­han­ke­lijk worden van pro­fes­si­o­ne­le zorg. Versterk de sociale basis en zorgzame ge­meen­schap­pen. Maak be­grij­pe­lij­ke com­mu­ni­ca­tie de norm. Maak samen be­slis­sen tot een breed gedragen uit­gangs­punt in zorg en welzijn. En zorg voor be­staans­ze­ker­heid en beleid dat in de praktijk uit­voer­baar is.

Dat vraagt niet altijd om méér. Soms juist om anders. Dichter bij mensen. Be­grij­pe­lij­ker. En vooral: samen met de mensen om wie het gaat.

Jerôme van Dongen (lector Wijk­ge­rich­te Zorg en lector In­ter­pro­fes­si­o­ne­le Sa­men­wer­king in de Wijk)
Ruth Dalemans (lector Be­grij­pe­lijk Com­mu­ni­ce­ren)
Albine Moser (lector Samen Be­slis­sen door Ver­pleeg­kun­di­gen)
Lineke van Hal (lector Be­roeps­vor­ming Pro­fes­si­o­nals in het Publiek Sociaal Domein)

Deze bijdrage is tot stand gekomen vanuit de ge­za­men­lij­ke ex­per­ti­se van de lectoren van het Ken­nis­cen­trum Gezonde Recht­vaar­di­ge Sa­men­le­ving van Zuyd Ho­ge­school. Vanuit ver­schil­len­de lec­to­ra­ten brachten zij hun kennis en per­spec­tie­ven in op ge­zond­heid, pre­ven­tie, zorg en welzijn, be­grij­pe­lij­ke com­mu­ni­ca­tie, samen be­slis­sen, sociale recht­vaar­dig­heid, be­staans­ze­ker­heid en de kracht van wijken en ge­meen­schap­pen. De tekst is daarmee een ge­za­men­lijk pleidooi voor een gezonde en recht­vaar­di­ge sa­men­le­ving.