Een fundamentele reset: Nederland op weg naar blokpolitiek

De historische blamage die het verwerpen van het Belastingplan zou zijn geweest, is door een centrumlinkse meerderheid voorkomen. Het kan dus wél, een meerderheid over links en zonder de VVD.

Het minderheidskabinet is het na een halve dag crisisberaad eens geworden over het feit dat ze het niet eens zijn. Niet over de inhoudelijke koers, niet over samenwerking met andere partijen, niet over hoe ze zelf te werk gaan en niet eens over welk statement de premier mag geven aan de pers namens het kabinet. Over slechts één ding waren ze het wel eens; dat ze in het weekend verder praten over alles waar ze het oneens over zijn. Dat belooft natuurlijk veel goeds. De VVD staat eigenlijk al met een been in de verkiezingscampagne en uit het kabinet. De premier mocht niet spreken namens een van de (nu nog) coalitiepartijen. Vicepremier Yesilgöz staat achter de inhoudelijke koers van het kabinet, maar partijleider Yesilgöz vindt datzelfde kabinet een ‘mislukt experiment, dat zo niet door kan’. De vraag is niet of het kabinet gaat vallen, eigenlijk is dat het al. De vraag is hoe snel je die conclusie trekt.

Dat is een vraag waar ‘de mensen thuis’ en politici doorgaans heel anders over denken. In de politiek is het een kunst om het onvermijdelijke zo lang mogelijk te rekken. Uit eigen belang, of al dan niet uit ‘landsbelang’. Maar landsbelang kan ook zijn om de pleister er in een keer af te trekken. Om wat gewoon niet werkt en niet meer gaat werken, zo snel mogelijk te stoppen. De VVD wil niet als enige breken, want doorgaans kost het opblazen van het kabinet je zetels. Als het kabinet valt, moeten de drie (of 2,5) coalitiepartijen samen naar de Koning om ontslag aan te bieden. Mijn welgemeende advies aan D66 en CDA zou zijn om daar niet in mee te gaan. Het gedrag en de opstelling van de VVD zijn ongekend impopulair. Er is maar weinig sympathie voor Yesilgöz, Heinen en inmiddels ook Brekelmans. Nederland begrijpt het echt wel als je nu een streep trekt en de VVD richting de uitgang bonjourt. Ik denk zelfs dat er waardering voor zal zijn.

Dat het Belastingplan op het laatste moment toch nog aan een meerderheid is geholpen, is overigens een ongekend knappe prestatie. Alle seinen stonden op rood, maar door een gezamenlijk gevoel van urgentie is de historische blamage die het verwerpen van het Belastingplan zou zijn geweest, door een centrumlinkse meerderheid voorkomen. En dat is belangrijk, want het kan dus wél, een meerderheid over links en zonder de VVD. Dilan Yesilgöz heeft in dat opzicht dus ook helemaal gelijk; een fundamentele reset is broodnodig. Maar niet door nu alsnog over rechts te gaan, door de VVD alles te geven wat het hartje begeert (om over een maand of drie alsnog het kabinet te laten vallen). Nee, die fundamentele reset heeft betrekking op onze coalitiepolitiek, en hoe de drie huidige coalitiepartijen zich daartoe gaan verhouden. Wie kijkt naar de stemming over het Belastingplan ziet duidelijk dat blokpolitiek ook Nederland heeft bereikt.

De keuze is nooit duidelijker geweest tussen (centrum)links of (centrum)rechts. De volgende stap is dat deze blokpolitiek niet alleen bij samenwerking in het parlement blijft, maar ook het uiterlijk van de regering wordt. Dit minderheidskabinet had als doel om vanuit het midden samenwerking over links én over rechts te vinden. Het resultaat is juist dat het midden, in theorie nog wel bestaat in de vorm van D66, CDA, CU en 50PLUS, maar in de praktijk compleet is opgedroogd. Dat heeft zo z'n positieve als negatieve kanten. Blokpolitiek kan worden getypeerd als polariserend en weinig bevorderend voor het polderen tussen links en rechts zoals we in Nederland gewend zijn. Tegelijkertijd biedt het de kans om kiezers een duidelijkere keus over coalitievorming voorafgaand aan verkiezingen te bieden, en zullen coalitieakkoorden minder verwaterd zijn, doordat er duidelijker meer na links of rechts zal worden bewogen.

En de fundamentele reset zal ook de partijen zelf moeten treffen. D66 zal weer op zoek moeten naar zichzelf, de inhoudelijk-scherpe, agendasettende partij. Want nog een campagne rond de persoon Rob Jetten en een aangedikt optimisme gaat hem niet worden en is ook weinig toekomstbestendig. Datzelfde geldt eigenlijk voor het CDA; Bontenbal is leuk, maar wat wil de partij nu daadwerkelijk anders dan ‘stabiel bestuur’? De VVD zal na 29 van de laatste 32 jaar in de regering te hebben gezeten gedwongen of vrijwillig de oppositiebankjes in moeten om eindelijk eens goed de interne discussie aan te gaan over wie ze zijn en waar ze voor staan. Die discussie gaan ze nu al jarenlang uit de weg door wild om zich heen te slaan in kabinetten, heftig te lekken over anderen om de aandacht van hun zelf af te leiden en binnen de partij kritische geluiden te onderdrukken.

Het proces oogt chaotisch, lelijk en instabiel, maar er is daadwerkelijk zicht op nieuwe politiek. Het wordt in dat opzicht een krankzinnig avontuur.