Een cruciale formatieweek en de schaduw van JA21

De formatie gaat een beslissende week in. Niet omdat het proces is vastgelopen, maar omdat keuzes niet langer vooruitgeschoven kunnen worden. Wat deze week gebeurt, bepaalt of Nederland kiest voor een helder politiek midden of voor een wankel meerderheidskabinet waarin richting ondergeschikt raakt aan rekenwerk.

In die afweging speelt één partij een opvallende rol, juist door haar afwezigheid aan tafel. JA21 zit niet aan de formatietafel, maar blijft nadrukkelijk in beeld als optie richting een meerderheidskabinet. En precies dát maakt deze fase politiek zo geladen. Want wie serieus rekent met JA21, rekent ook met een Europa-kritisch en nationalistisch referentiekader dat de gesprekken beïnvloedt, nog voordat er formele besluiten zijn genomen.

Voor D66 is dat geen detail, maar een principiële grens. De partij ziet hoe Europese samenwerking, rechtsstatelijkheid en internationale solidariteit sluipenderwijs onderhandelbaar dreigen te worden. Niet omdat JA21 meebestuurt, maar omdat haar mogelijke rol al meespeelt in wat wel en niet bespreekbaar is. Dat is geen technische formatietactiek, dat is richtinggevende politiek.

Rob Jetten benoemt die spanning niet om te blokkeren, maar omdat verantwoordelijkheid nemen niet hetzelfde is als meebewegen zonder voorwaarden. D66 heeft in eerdere kabinetten laten zien bereid te zijn tot compromissen. Maar de ruimte om opnieuw kernwaarden te relativeren is beperkt, zeker nu de internationale context vraagt om meer Europese samenhang in plaats van minder.

Tegelijkertijd kiest de VVD voor een opvallende asymmetrie. GroenLinks-PvdA wordt door Dilan Yesilgöz bij voorbaat uitgesloten, terwijl JA21 nadrukkelijk als rekenoptie in beeld blijft voor een meerderheidsconstructie. Dat is geen neutrale houding, maar een politieke keuze die het midden smaller maakt.

Ook Jesse Klaver heeft duidelijk gemaakt dat zijn partij bereid is verantwoordelijkheid te dragen, juist vanuit de overtuiging dat Nederland sterker staat in een hechter Europa. Dat perspectief ligt op tafel. Het wordt alleen niet benut.

Deze week dwingt tot eerlijkheid. Niet over procedures, maar over intenties. Wil men werkelijk een stabiel kabinet dat toekomstbestendig is, of wordt stabiliteit verward met het bij elkaar sprokkelen van een meerderheid, ongeacht de inhoudelijke koers?

Een kabinet dat serieus rekent met JA21 kiest impliciet voor het normaliseren van Europa scepsis en nationale afscherming. Dat is een legitieme politieke keuze, maar wees daar dan ook eerlijk over. Doe niet alsof het slechts om formatietechniek gaat.

De formatie staat op een kruispunt. Of er wordt gekozen voor een breed, pro-Europees midden dat richting geeft in een onrustige wereld. Of voor een meerderheidsoptie waarin Europa vooral lastig is en internationale samenwerking voorwaardelijk wordt.

Dit is geen week van aftasten meer. Dit is de week waarin duidelijk wordt welke koers Nederland op wil.