Economische groei staat weer op de menukaart, maar wie zitten er aan tafel?

Ruim een half jaar na het rapport-Wennink is duidelijk wie de agenda voor toekomstige welvaart bepaalt: niet de politiek, maar het bedrijfsleven. Het kabinet heeft inmiddels een taskforce van ministers opgericht die de aanbevolen 1,5% aan economische groei heeft gesteld als doel, met als essentieel onderdeel daarvan het verbeteren van de arbeidsproductiviteit. Het probleem is echter dat de route naar toekomstige welvaart vooral wordt uitgestippeld door het bedrijfsleven.

Dat deze groeicijfers zijn overgenomen als doel is al opvallend, gezien de kritiek op de cijfers van het rapport-Wennink, maar het vormt daarnaast ook een groot risico. Simpelweg economische groei nastreven zegt niks over de context waarin deze groei wordt gerealiseerd noch iets over de wijze waarop deze wordt verdeeld. Daarom kwam er de afgelopen jaren nadrukkelijk de oproep om op brede welvaart te sturen. Zo wordt ervoor gezorgd dat economische groei bij iedereen terechtkomt en niet ten koste van het klimaat en de natuur gaat. Dat deze ambities naar de achterbank zijn verwezen is zorgwekkend aangezien juist klimaatverandering het grootste gevaar is voor toekomstige welvaart. Veel van de aanbevelingen uit het rapport-Wennink - regeldruk verminderen, investeringen aanwakkeren en een hogere arbeidsproductiviteit - zijn inmiddels overgenomen door het kabinet dat daarmee aansluit bij de wensen van het bedrijfsleven. Er is echter een groot verschil tussen de beste route naar toekomstige welvaart en het belang van bedrijven.

Er kunnen dan ook vraagtekens worden gezet bij deze route. In Europa was er al kritiek op het gebrek aan onderbouwing van de Omnibus-voorstellen waarmee (duurzame) regelgeving wordt ontmanteld. Ook in Nederland is er sprake van een hamer die op zoek is naar spijkers. Ontlasten van ondernemers is het credo en er wordt een arbitrair doel gesteld van jaarlijks 500 minder regels, maar een duidelijke visie ontbreekt op hoe dit bijdraagt aan de economie die we willen. Ook de achterblijvende investeringen moeten worden aangewakkerd voor groei en competitiviteit. Een gebrek aan kapitaal luidt de conclusie. Maar is dat wel zo? Een analyse van de econoom Mazzucato toont dat een gebrek aan kapitaal niet het probleem is, maar hoe deze gebruikt wordt. De afgelopen 20 jaar hebben grote Europese bedrijven hun kapitaal vooral gebruikt om meer geld uit te keren aan aandeelhouders, terwijl productieve investeringen in R&D achterbleven. Ook het Instituut voor de Publieke Economie twijfelt of er een gebrek aan kapitaal is en stelt dat een gebrek aan rendement het probleem is. Het mag allemaal niet baten, want de stoomtrein om meer ruimte te geven aan bedrijven dendert door. Terwijl zowel privaat als publiek kapitaal wordt gemobiliseerd, met alle risico’s van dien, is er geen garantie dat dit zich vertaalt naar meer investeringen in R&D waarvan de maatschappij in den brede de vruchten plukt.

Dezelfde valkuilen zien we ook terug bij een derde pilaar voor economische groei, namelijk het vergroten van de arbeidsproductiviteit. Hierbij speelt AI een belangrijke rol en de toegevoegde waarde van AI lijkt niet meer ter discussie te staan. Het is vooral belangrijk dat we niet teveel achter gaan lopen op China en de Verenigde Staten. Maar hierdoor ontbreekt het inzicht of AI daadwerkelijk bijdraagt aan een hogere arbeidsproductiviteit. De eerste signalen hierover zijn gemengd en roepen op tot vergelijkingen met de jaren ’70 toen IT innovaties niet tot hogere productiviteit leidde. Belangrijk werk van economen Acemoglu en Johnson toont dat historisch gezien technologische innovatie geen garantie is voor productiviteitswinst maar dat het sterk afhankelijk is van hoe deze wordt ingezet. Wanneer innovatie ondersteunend aan werknemers wordt ontwikkeld in plaats van ter vervanging dan leidt dit doorgaans tot meer productiviteitswinsten. Dit staat in contrast met hedendaagse trends waarbij AI werknemers vervangt. Deze kostenbesparende maatregelen zijn op de korte termijn aantrekkelijk voor aandeelhouders maar hoeven weinig te betekenen voor economische groei op de lange termijn.

Het is goed dat er aandacht is voor de toekomstige welvaart van Nederland, maar met de huidige aanpak lijken er vooral een paar stappen teruggezet te worden. Na jaren van brede welvaart is economische groei weer de eindbestemming en het stuur is overhandigd aan de bedrijven. Hiermee mist het kabinet de kans om onze toekomstige economie naar echte Europese waarden vorm te geven. Een economie waarin groei niet centraal staat, maar juist wat het onder de streep toevoegt aan ons leven.

Dit artikel is geschreven op persoonlijke titel.