Durven wij professionals nog moreel te zijn?

Er was een tijd, zo’n vier decennia geleden, dat academisch geschoolde, linksige mensen zich begonnen te schamen voor moraliteit. Wellicht waren we er klaar mee om constant als kinderlijk naïef weggezet te worden door rechts. Misschien was het makkelijker om ons zo emotioneel te distantiëren van politiek, door het te behandelen als een objectief onderzoekssubject in plaats van een strijdtoneel tussen verschillende belangen. Of wellicht zijn we ons gaan verschuilen achter objectieve argumenten uit lafheid. Hoe het ook zij, sinds de jaren ‘80 bestaat er een zogenaamde ‘professionele klasse’, wier trots eruit bestaat dat ze zich in hun werk geheel van hun moraliteit kunnen vervreemden en zich puur baseren op zogenaamd objectieve argumentatie.

Al vier decennia zijn linksige universitair geschoolden daarom op zoek naar de heilige graal van de moderne sociaaldemocratie: wat is het rationele argument voor medemenselijkheid? Hoe kan je puur op basis van wetenschappelijke, objectieve argumenten machthebbers overtuigen dat mensen recht hebben op een leefbare situatie? Er zijn pogingen gedaan. Armoede leidt tot slechtere uitkomsten op school, waardoor mensen minder kunnen bijdragen aan ‘de economie’. Ongelijkheid werkt de groei van racisme en fascisme in de hand. Een verzorgingsstaat verlaagt criminaliteit. Het zijn allemaal academische pogingen om burgemeesters, bestuurders, directeuren, ministers en ceo’s zonder moralistisch waardeoordeel te overtuigen om beter voor mensen te zorgen.

Al deze pogingen lopen op de klippen tegen de Chadwick-barrière, naar schrijver Kayla Chadwick die in 2017 een artikel betitelde met haar stelling: “ik weet niet hoe ik je uit moet leggen dat je om andere mensen moet geven.” Uiteindelijk is het niet mogelijk om mensen empathie aan te praten. De bazen die aan de knoppen zitten kunnen altijd wel een argument bedenken waarom er in een specifiek geval zelfzuchtig gehandeld moet worden. Er is altijd wel ergens een crisis waardoor onbaatzuchtigheid nu even niet uitkomt, hoge bonussen moeten worden uitgekeerd, het loon dit jaar niet verhoogd kan worden, of waardoor er bezuinigd moet worden op de verzorgingsstaat. De professionele klasse keert terug naar de tekentafel, tevergeefs op zoek naar dat ene argument dat wél gaat overtuigen.

Dit proces is het gevolg van rationaliteit zonder moraliteit. Objectieve argumentatie vormt het fundament van het oplossen van problemen, maar om te weten wat überhaupt een probleem is, moet je eerst weten wat een doel is. Bij het bepalen van een doel ontkom je niet aan een moreel oordeel over wat wel en niet wenselijk is. Het geloof in de gelijke menselijke waardigheid is precies dat: een geloof. Het is een principe dat op geen enkele andere manier te rechtvaardigen is, dan dat het een oprechte overtuiging is. Dat de wereld een betere plek is door het vurig nastreven van die overtuiging, en dat wij als mensen verplicht zijn om de gelijke menselijke waardigheid op elke mogelijke manier na te streven.

Zoals gezegd snap ik de redenering van de professional. Wij zijn opgeleid om trots te zijn op onze koude calculatie, om boven de problemen te staan, om beslissingen te analyseren in plaats van te nemen. Bovendien brengt het enig professioneel risico met zich mee om je te baseren op een sterke morele code. Toch moet ik streng zijn: angst en gemak ontslaan ons niet van de verplichting om onze morele overtuigingen na te leven. Wij zijn en blijven verantwoordelijk voor ons eigen handelen, ook al kunnen we het nog zo goed abstraheren.

Dat is des te meer zo in tijden van opkomend fascisme. Wat doe je als professional als je in je werk wordt verplicht om direct of indirect te werken voor een fascist? Het is een vraag waar niet alleen ambtenaren zich mee bezig dienen te houden. Er zijn voldoende bedrijven die materiaal leveren aan fascisten, of journalisten die fascisten bedoeld of onbedoeld een platform geven, of maatschappelijke organisaties die bij fascisten lobbyen. Een flexibele morele overtuiging maakt het wellicht makkelijker om deze samenwerking te rechtvaardigen (“de rechter heeft FvD niet verboden!”), maar maakt je ook medeplichtig aan het kwaad dat fascisten aan zullen richten met jouw materiële steun. De banaliteit van het kwaad vereist niet dat je actief meewerkt, alleen maar dat je je niet actief verzet.

Veel professionals hebben zichzelf en elkaar ervan overtuigd dat hun werk vrij is van morele overwegingen, of zelfs dat we in een post-morele wereld leven. Onze complexe wereld is immers opgeknipt in zo veel kleine pakketjes dat we soms niet eens doorhebben wat onze bijdrage in het grotere geheel is. Dat is expres. Bureaucratie en kapitalisme vervreemden ons van de gevolgen van ons eigen werk, en ontnemen ons het gevoel van eigenaarschap over onze eigen daden.

Moraliteit vergt moed. Het eist dat je ongevraagd opstaat. Moraliteit eist dat je zaken moeilijk maakt, de ongemakkelijke vragen stelt, dat je mensen tegenspreekt, dat je irritant wordt gevonden, en ja, ook dat je soms belachelijk wordt gemaakt vanwege je zogenaamd ‘naïeve’ denkbeelden. Je zal ook niet altijd vrienden maken, want je zal snel realiseren dat er mensen in machtige posities zijn met een minder ontwikkeld moreel kompas. Het betekent daardoor ook dat je soms niet zo dichtbij de macht zal staan als je misschien zou willen.

Voor al die risico’s krijg je eigenaarschap terug. In deze wereld waarin we veelal de speelbal zijn van veel grotere krachten, is onze moraliteit het laatste waar wij nog eigenaarschap over kunnen voelen. Dat eigenaarschap wordt dagelijks van ons afgepakt, maar onze stem, onze ‘nee’, is iets dat ons nooit afgenomen kan worden. Het geeft je een aandeel in de strijd voor een mooiere wereld, die meer en meer mogelijk wordt naarmate meer mensen opstaan voor waar ze in geloven. Het is deze moed die ons de baas maakt over ons bestaan, en dat maakt die moed tot meer dan een plicht. Morele moed is een voorrecht.