Dr. Jelle van Baardewijk is solidair met blanke oude vrouwtjes in de tram

Extreemrechts heeft een nieuw dwaallicht

In de bubbel van extreemrechts manifesteert zich van tijd tot tijd een nieuw dwaallicht, dat daar voor een groot denker en genie doorgaat. Vandaar, stellen de fans vast, dat deze machtige wijsgeer aan alle kanten door de elite, de mainstream media en de universiteiten gecanceld wordt. Vroeg of laat komt Wierd Duk langs, die een paginagroot interview afneemt in De Telegraaf.

De nieuwste ster aan dit firmament is dr. Jelle van Baardewijk.

We kennen de oude garde: Paul Cliteur, Andreas Kinneging, Raisa Blommestijn, Eva Vlaardingerbroek. Ze zijn allemaal afkomstig uit een paar intellectuele achtervertrekken van de juridische faculteit in Leiden. Ook professor Afshin Ellian voelt zich daar op zijn gemak.

Jelle van Baardewijk komt uit een andere kweekvijver. Op de Vrije Universiteit, die als geheel een linkse – “woke” zegt men de laatste tijd liever – reputatie heeft, bestaat ook een tegenstroming. Min of meer de centrale figuur is de filosoof Ad Verbrugge, die een mistig soort wijsbegeerte verspreidt. In deze nevel vallen de contouren te ontwaren van een organische samenleving waarin het individu alleen maar tot zijn recht komt als onderdeel van een samenhangend maatschappelijk geheel. Zo voert hij naar eigen inzicht strijd tegen de ondergang van het avondland, die al vlak na de Eerste Wereldoorlog door Oswald Spengler in een gelijknamige bestseller werd voorspeld. Spengler meende dat de chaos van zijn tijd misschien alleen geordend kon worden door een Caesar. Op zijn YouTube-kanaal De Nieuwe Wereld verspreidt Verbrugge deze denkbeelden, meestal in gesprek met geestverwante intellectuelen. Het valt daarbij op dat hun organische maatschappij grenzen kent. Er zijn buitenstaanders die het geluk van de gemeenschap bedreigen. Ze hebben iets gemeen: zij baseren zich niet op het denken en doen zoals dat de afgelopen millennia in Europa tot ontwikkeling is gekomen. Tot het denkkader van Verbrugge en de zijnen behoort ook de botsing van culturen.

Jelle van Baardewijk promoveerde in 2018 op het proefschrift The moral Formation of Business Students. Het is een kritiek op de opleidingen bedrijfskunde in Nederland, die vaak blauwdrukken zijn van modellen uit de Verenigde Staten. Dat is volgens Baardewijk te beperkt. De Amerikaanse modellen zijn te zeer gericht op een gunstig bedrijfsresultaat en winstmaximalisatie. Daarom zouden de Nederlandse curricula een grote plaats moeten bieden aan de geesteswetenschappen. Het proefschrift vraagt om Bildung, het brede vormingsideaal dat ten grondslag ligt aan de Duitse academische traditie. Daarin gaat de theorie boven het onmiddellijk praktisch toepasbare. De laatste zin van het proefschrift luidt:

We need to cultivate our ethos is order to develop a subtle but compelling understanding of management, business, markets, and our own personal role in this world. Such an understanding requires different types of knowledge and a certain attitude. This is today’s challenge for business schools. I hope that the moral ethological vision of the past, present and future of business schools will help us all to master it.

Nu immers, klaagt Van Baardewijk, zijn studenten bedrijfskunde niet op zoek naar een brede vorming. Hun opleiding maakt hen geschikt voor het functioneren in een grote organisatie “waarin weinig mensen weten wie zij zijn en waar procedures standaard zijn, zoals voorgefabriceerde onderwerpen voor de bachelor’s graad of toekenning van studiepunten. Universiteiten nodigen studenten uit om om te gaan met de gegeven doelen en middelen structuur van de universiteit zelf, wat kan betekenen jezelf een weg manipuleren door het programma, bijvoorbeeld door docenten ten onrechte om een hoger cijfer te vragen, net genoeg inspanning te leveren, enzovoorts.”

U merkt: het is allemaal niet even helder maar je krijgt wel een gevoel van wat de auteur niet bevalt. De jeugd van tegenwoordig wil het zich maar gemakkelijk maken. Die denkt dat je het met een paar trucjes wel kunt maken in de wereld. Bildung is te vermoeiend voor deze verwende generatie.

Het proefschrift heeft Van Baardewijk wél twee banen bezorgd: hij is hoogleraar aan Nijenrode en lector aan de Hogeschool van Rotterdam. Daarnaast geeft hij cursussen waarin hij zijn inzichten populariseert. En hij schrijft columns, bijvoorbeeld in EW.

Dit klinkt allemaal heel aardig: toekomstige managers die door een brede intellectuele vorming oog krijgen voor hun maatschappelijke verantwoordelijkheid, bedrijven die geen winstmachines zijn maar een waardengemeenschap die alle medewerkers tot hun recht laat komen en zo voor continuïteit zorgt en een stevig economisch fundament. Lange termijn is dan belangrijker dan shareholder value. Van Baardewijk pleit dan ook voor wat in veel kringen heet het Rijnlandse model.

Dit is echter niet het hele verhaal. Het gaat bij Van Baardewijk, Verbrugge en hun geestverwanten samen met een diep reactionaire mentaliteit. Daar kom je achter als je wat preciezer nagaat wat dan allemaal dit ideaal bedreigt: vrouwen met hoofddoekjes in de tram bijvoorbeeld, mannen die op warme dagen voor hun theehuis trekjes nemen uit een waterpijp, sprekend in talen die Van Baardewijk niet kan verstaan omdat hij nooit de moeite heeft genomen er een te leren. Hij heeft wel begrip voor mensen die beweren hun oude buurtje niet meer te herkennen: zijn ideale gemeenschappen zijn namelijk niet inclusief. Dat blijkt duidelijk uit columns en optredens voor publiek. Jelle van Baardewijk afficheert zich namelijk als een begenadigd spreker. Ook is hij een bekende verschijning op De Nieuwe Wereld-tv. Bête noire is dan bijvoorbeeld D66, dat zou streven naar “een Europese superstaat”.

Meer dan een jaar geleden bijvoorbeeld trad Jelle van Baardewijk op tijdens een dialoogbijeenkomst op de Hogeschool van Rotterdam, waar hij lector is. De hogeschool was veel te woke, constateerde hij en eiste dat men er ook rekening hield met wat hij noemde “conservatieve” standpunten. Het hogeschoolblad Profielen citeerde: “Als we het over uitsluiting hebben: hoe denk je dat PVV-ers zich voelen? Of een blank oud vrouwtje ’s avonds in de tam tussen allemaal hoofddoeken. Anti-blank racisme bestaat?”. Nog een citaat: “Hij wil wel kwijt dat er mensen zijn die zich gemarginaliseerd voelen als er in de tram alleen maar Arabisch wordt gepraat. De lector die zich een etnocentrist noemt, pleit daarbij sterk voor het Nederlands en het Nederlanderschap. Ondanks het feit dat zijn proefschrift in het Engels geschreven werd, staat hij kritisch ten opzichte van internationalisering en arbeidsmigratie. “Het leidt tot identiteitsverlies en tot een situatie waarbij op sommige plekken op straat alleen maar Engels wordt gesproken”.

Ook onthult Van Baardewijk: “Daar zijn meiden die voor hun stage of beroep mannen moeten wassen, maar dat vanuit hun ideologie niet willen. Maar dat hoort nou eenmaal bij het vak. Dus óf je stopt met je studie, óf je doet dit thuis niet, en op je werk wel. De beroepspraktijk aanpassen is niet zoals het zou moeten zijn.” Dat van het blanke vrouwtje in de tram is overigens een bekende truc. Zij heeft er bezwaar tegen dat ze tussen mensen moet zitten die niet zijn zoals zij zelf. Ze hoeft geen hoofddoekje om. Van Baardewijk stelt het niet serieus nemen van vooroordelen gelijk met anti-blank racisme. Tegelijk komt hij met zo’n van horen zeggen verhaal als dat over de verpleegkunde studenten die geen mannen willen wassen vanwege hun geloof. Googlen levert alleen maar enkele oude en vage berichten op. Weerwerk krijgen vanwege je opvattingen over andere mensen is geen discriminatie, weggezet worden om je kleur of je identiteit is dat wel.

Dit soort thema’s komen in zijn stukken en optredens steeds weer terug. Dat zet zijn kritiek op de geest van de Nederlandse bedrijfskunde en het individualisme in een heel ander licht: om toe te mogen treden tot zijn ideale gemeenschap moet het individu zich aanpassen, om zo te zeggen zich assimileren in het volk, niet alleen wat ze bij de AfD in Duitsland noemen de Leitkultur kennen maar die ook internaliseren. Anders vindt Jelle van Baardewijk je een bedreiging.

Net als Thierry Baudet, net als Geert Wilders.

Geen wonder dat onze ethicus en denker sympathie voelt voor het Rusland van Vladimir Poetin. Daar gelden godsdienst, gezin en gemeenschap als het cement van de maatschappij. Ook heeft zich daar al in 2000 een Caesar aangediend. Deze superstaat is kennelijk wel naar zijn hart. In Goedenavond Nederland legde Van Baardewijk uit dat wij net als voor blanke vrouwtjes in een tram vol moslima’s begrip moesten opbrengen voor de angsten van Vladimir Poetin. Het antwoord op de oorlog in Oekraïne was dan ook het wegnemen van die vrees door het doen van concessies. Dan keren vrede en veiligheid terug. Hij zei letterlijk: “Maar ik denk dat het heel belangrijk is om met Rusland aan de tafel te komen, aan de onderhandelingstafel, ons beter te verplaatsen in het gevoel van onveiligheid van de Russen, van Poetin en ons morele gelijk in gesprek te brengen met hun gevoel gepercipieerde onveiligheid en zo te kijken of we compromissen kunnen sluiten en met elkaar een nieuwe Oekraïne, een kleiner afgeslankt Oekraïne in veiligheid kunnen heropbouwen. Dus dat dat is eigenlijk hoe ik het zie.”

Op de literaire site Tzum legde schrijver Tommy Wierenga uit waar we mee te maken hebben. “Zelden zagen we zo’n duister staaltje Poetinpropaganda op de Nederlandse televisie. Het was rechtstreeks afkomstig uit de trollenfabrieken van het Kremlin, die zulke dezinformatsiya onophoudelijk en in alle mogelijke varianten rondpompen. Hier kreeg het de stem van een Nederlandse academicus met een universiteitsaanstelling”.

Zo wordt de jigsaw puzzel Jelle van Baardewijk stukje bij stukje gelegd. Er ontbreekt echter nog een hoek: onze geleerde neemt overal oppervlakkigheid waar. “Wij” maken ons afhankelijk van Google, AI en lezen geen boeken meer. Deze week nog deed hij de volgende oproep met name aan mannen: lees, bekijk een film met aandacht, penetreer diep in kennis. Anders bewaren we onze menselijkheid niet. Dit is de Ondergang van het Avondland in eenentwintigste eeuwse termen. Het is ook in belangrijke mate onzin, zoals blijkt uit zijn overtuiging dat veel mensen het verschil tussen een echt orgasme en eentje online niet meer kennen. Van Baardewijk baseert zich bij dit alles op het werk van Robert Nozick, die zich van socialist ontwikkelde tot libertariër en een staat bepleitte, die zich alleen bezighield met het bestrijden van geweld, diefstal en fraude. Overigens weet Van Baardewijk dit in verband te brengen met zijn gemeenschapsdenken hoewel Nozicks leer op het eerste gezicht uitdraait uit op een hyperindividualisme. Hij was zelfs theoretisch voorstander van slavernij, zolang het maar ging om volwassenen die uit vrije wil zichzelf verkochten. Toch blijkt in de mist van het rechtse denken aan de VU wel plek voor Robert Nozick.

Eenmaal in zijn totaliteit gelegd toont de puzzel een diep pessimistisch wereldbeeld. De enige redding is een sterk gestuurde maatschappij, waar gezin, volk en nationale mythes centraal staan. Waarvan de leden maar in beperkte mate zichzelf kunnen zijn en je dus moeilijkheden kunt verwachten als je niet duidelijk man dan wel vrouw bent en van huis uit een taal spreekt of een godsdienst belijdt die niet tot de Leitkultur behoort.

Zo leidt belezenheid tot beperking. In je ideologische nevel zie je niet wat je mist. Dat kan ik het beste toelichten met een generatiegenoot van Jelle van Baardewijk, Adriana Bignagni Lesca. Ze komt niet zoals hij uit Ankeveen maar uit Librevielle, Gabon. Ze emigreerde naar Europa. Daarbij maakte zij zich de westerse operatraditie eigen maar bleef zich zich daarnaast baseren op de muziekcultuur van haar thuisland. Dat levert dit op:

Tegelijk ontwikkelt zij het project Arelacoyava. Een voorbeeld:

Dat is de toekomst. Niet het gezemel van een vroegoude cultuurpessimist. Juist een gemeenschap die uit superioriteitswaan zichzelf voor vernieuwing, verandering en verkleuring afsluit, zal op den duur afsterven. Van Baardewijks recepten leiden tot verarming, niet tot verrijking van onze beschaving.

Voor het overige ben ik van mening dat het toeslagenschandaal niet uit de publieke aandacht mag verdwijnen en de affaire rond het Groninger aardgas evenmin, zeker nu de laatste putten open blijven en Friesland zo’n schandelijke compensatie geboden krijgt voor het toestaan van nieuwe winningen.

Beluister Het Geheugenpaleis, de wekelijkse podcast van Han van der Horst en John Knieriem over politiek en geschiedenis. Nu: Left Laser.