Directie wil dat het Nationaal Archief weer in zichzelf keert

Geen geld of tijd meer voor publieksdiensten, onderwijs en tentoonstellingen.

Er heerst grote heibel op het Nationaal Archief. Bijna de helft van het personeel heeft de directie een brief geschreven die dicht bij een motie van wantrouwen komt. Het gaat om de publieksdiensten. Daar wil rijksarchivaris Afelonne Doek mee kappen. Het moet afgelopen zijn met tentoonstellingen, onderwijsprojecten en historisch onderzoek. Archieven van niet-overheidsinstanties zullen niet langer welkom zijn.

Zij werkte die gedachte uit samen met Tom de Smet, plaatsvervangend algemeen directeur en directeur Archieven, Dienstverlening en Innovatie, en Ria Westendorp, directeur Veranderingsmanagement. Dat gebeurde kennelijk in een soort isolement. Anders zou Het Nationaal Archief niet zo op stelten staan. Net als de omgeving trouwens. Andere archieven, en veel historici, maken zich zo mogelijk nog grotere zorgen dan het personeel.

Met dit plan keert rijksarchivaris Afelonne Doek terug naar vroeger. Ze wil dat haar instelling zich concentreert op het verzamelen en ordenen van alles wat overheden vastleggen in de breedste zin des woords. Het doet mij denken aan de excursie die we als eerstejaarsstudenten in 1967 maakten. Het Rijksarchief - zo luidde toen nog de naam  - bevond zich  aan het Bleijenburg, een straat in de buurt van het Binnenhof. Het telde zes verdiepingen. Licht viel binnen door een glazen plafond en kon de begane grond bereiken omdat de vloeren van de overige verdiepingen uit traliewerk bestonden. Het was geen plek voor mensen met hoogtevrees. Om ons heen waren de archiefdozen opgestapeld in hoge kasten. Het geheel vormde een perfect decor voor de achtervolging aan het eind van een thriller.

Alles bij elkaar was het Rijksarchief een gesloten, geheimzinnige instelling. Je mocht er onderzoek doen maar je werd daar niet toe uitgenodigd. In diezelfde weken bezochten wij ook het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, toen nog onder de soms al te bezielende leiding van Lou de Jong. De archieven stonden open voor serieus wetenschappelijk onderzoek, verklaarde professor De Jong. Zo stootten heel wat journalisten hun neus want die werden maar al te vaak niet serieus genoeg geacht.

Aan de andere kant kon het in die tijd ook verrassend informeel zijn als je eenmaal binnen was geraakt. Ik heb in het Schiedamse gemeentearchief te midden van de bronnen heel wat afgerookt, in dezen het personeel navolgend dat het ene na het andere shagje draaide. Ik gaf toen overigens nog de voorkeur aan een pijp die ik stopte met sterke aromatische tabak. Daarbij dronk ik sloten koffie. Kon allemaal. Was normaal. Aan de andere kant: je moest wel zelf de weg vinden. Zo vormden de archieven een besloten subcultuur.

Daar kunnen nu alleen de oude knarren die het zelf hebben meegemaakt, zich nog iets bij voorstellen. Een archief is tegenwoordig een uitnodigende instelling die haar best doet het publiek binnen te lokken zodat het kennis kan nemen van de schatten die daar op de juiste temperatuur en met de juiste vochtigheidsgraad worden bewaard. Daarbij geldt het Nationaal Archief als het grote voorbeeld, zowel in kwaliteit als in kwantiteit. Tegenwoordig is de hoofdvestiging direct naast station Den Haag te vinden. Je komt binnen via een ruime ontvangsthal waar je koffie kunt drinken. Van daaruit loop je door naar de studiezalen waar de mogelijkheid bestaat documenten te bekijken waar je belangstelling voor hebt. De catalogus is grotendeels gedigitaliseerd. Met steekwoorden kun je thuis meestal al zien wat het Nationaal Archief heeft over jouw onderwerp. Dan laat je het voor je klaar leggen. Het zijn mooie studiezalen met veel gerief. Van eten, roken en drinken is geen sprake meer. Daar wordt streng op toegezien. Je mag zelfs geen pen mee naar binnen nemen. Voor aantekeningen stelt het archief scherp gepunte potloden ter beschikking. En plastic handschoentjes als je kwetsbare documenten ter hand wil nemen. Dat gaat allemaal met een grote vriendelijkheid want de dienstbaarheid van het personeel is groot. Aan alles laat het merken dat je welkom bent en ze staan steeds klaar om je verder te helpen zolang je maar voorzichtig genoeg met de archiefstukken omgaat.

Zo maakt de bezoeker kennis met een mentaliteit, met het idee dat de burger in een democratie er recht op heeft de gangen van de overheid na te gaan voor zover die papieren en digitale sporen heeft nagelaten. Een archief is er niet om geheimen te bewaren maar om ze te openbaren.

Vandaar ook dat het Nationaal Archief tentoonstellingen organiseert en allerlei onderwijsprojecten uitvoert.

Daarin staat het al lang niet meer alleen. Provinciale en gemeentelijke archieven zijn even uitnodigend en even hard in de weer om burgers te verleiden gebruik te maken van wat ze te bieden hebben. Dat zullen ze over twee weken tijdens de Open Monumentendagen weer laten merken.

Geen wonder dus dat de staf van het Nationaal Archief zich wezenloos is geschrokken van de plannen die de directie heeft uitgebroed. De bende van drie onder leiding van rijksarchivaris Afelonne Doek noemt geldgebrek als oorzaak voor het nieuwe beleid dat wordt gedefinieerd als terugkeer naar de kerntaak. Dat is het niet. Het is een terugkeer naar het verleden en een verouderde vorm van archiefvorming.

Het nieuwe beleid past wél  bij het wantrouwen dat overheidsinstanties  aan de dag leggen voor het publiek wonderwel. Kritische burgers worden meer en meer als hinderlijke pottenkijkers behandeld. Dat blijkt uit de moeite die burgers hebben om ambtenaren aan de lijn te krijgen omdat ze vastlopen in callcentra of niet verder komen dan woordvoerders. Dat blijkt uit de grote moeite die ambtenaren zich getroosten om het aanleveren van openbare stukken aan journalisten en activisten te vertragen. Het blijkt uit het grootschalig weglakken van tekst als ze uiteindelijk toch komen. Het blijkt uit plannen om de vergoedingen af te schaffen waar burgers recht op hebben als de overheid te traag met ze communiceert. Voor asielzoekers die eindeloos aan het lijntje worden gehouden zijn ze al afgeschaft, onder applaus overigens van mensen die niet verder kijken dan hun neus lang is.

Als archieven weer in zichzelf gekeerd raken, hoeven politici en bestuurders niet meer zo bang te zijn voor wat kritische burgers opgraven. Wat nu dreigt te gebeuren is compatibel met de autoritaire tendensen die het kenmerk lijken te worden van deze tijd.

Voor het overige ben ik van mening dat het toeslagenschandaal niet uit de publieke aandacht mag verdwijnen en de affaire rond het Groninger aardgas evenmin zeker nu de laatste putten open blijven en Friesland zo'n schandelijke compensatie geboden krijgt voor het toestaan van nieuwe winningen.

Beluister Het Geheugenpaleis, de wekelijkse podcast van Han van der Horst en John Knieriem over politiek en geschiedenis. Nu de daklozen en hun kampen.