Dienstweigeren: Politieke soevereiniteit als staatsgevaar

‘De elite die niet bereid is haar positie tot het uiterste te verdedigen, is voorbestemd om ten onder te gaan’ – socioloog Pareto (Zeitlin, I.M. Ideology and the Development of Sociological Theory’).

De concrete uitwerkingen van dit principe zijn in het Westen, inclusief Europa, steeds meer voelbaar. In de VS werd deze week aangekondigd dat jongemannen vanaf december dit jaar automatisch worden geregistreerd als oproepbaar dienstplichtige wanneer ze 18 worden. In Duitsland werd vorige week bekend gemaakt dat iedere man die onder de 45 is en meer dan drie maanden het land wil verlaten eerst toestemming dient te vragen aan de militaire autoriteiten. In Nederland stemde het kabinet twee weken geleden tegen het permanent opschorten van de opkomstplicht voor de militaire dienst. Voor Nederlandse burgers betekent dit concreet dat in een ‘noodsituatie’ (zoals oorlog) de opkomstplicht kan worden gereactiveerd. Dit kan middels een koningsbesluit relatief snel gebeuren. Dienstplicht wordt, ondanks de succesvolle wervingscampagne, door de politiek klaarblijkelijk gezien als essentiële noodmaatregel.

Gegeven de recente wetgevingswijzigingen die vrijheid van meningsuiting en het demonstratierecht significant inperken, i.e. het Wetsvoorstel strafbaarstelling verheerlijken van terrorisme en de wijziging van de Wet openbare manifestaties, kunnen we spreken van een consistent patroon: het recht op vrijheid van meningsuiting, anti-imperialistisch verzet en internationale solidariteit wordt systematisch verkleind. Mussolini’s uitspraak "Tutto nello Stato, niente al di fuori dello Stato"  ("Alles in de staat, niets buiten de staat, niets tegen de staat") komt steeds dichterbij. Reactivering van de dienstplicht is een logische volgende stap.

Als het ‘Zweeds model’ inderdaad toegepast zou worden, zou tussen de 5 en 10 procent daadwerkelijk worden opgeroepen. Dienstplichtigen die zich niet melden zijn voor de wet ‘dienstweigeraars’ en riskeren gevangenisstraf. In oorlogstijd kan de straf oplopen tot vijf jaar cel of een boete van 22.500 euro. Daarnaast kan iemand die niet het leger in wil zich beroepen op de ‘Wet Gewetensbezwaren Militaire Dienst’ (de ‘WGMD’), deze wet gaat over dienstplichtigen die principieel tegen alle geweld zijn; het gaat hier dus om pacifisten of religieuze weigeraars. Dienstplichtige burgers die kunnen aantonen pacifist of religieus weigeraar te zijn komen in aanmerking voor vervangende dienstplicht (erkenning van bezwaren ligt bij het Ministerie). Echter deze wet beschermt de dienstweigeraar die weigert op basis van concrete bezwaren, bijvoorbeeld anti-imperialisme, niet. Zogenaamde totaalweigeraars, dat wil zeggen dienstplichtigen die als verzet tegen de betreffende oorlog, militarisme of de NAVO als geheel, zowel de militaire dienst alsook de vervangende dienstplicht weigeren, zijn niet beschermd onder de WGMD. Op politieke soevereiniteit staat ten tijde van oorlog gevangenisstraf.

Maar wat betekent democratie nog wanneer de staat haar burgers kan dwingen tot deelname aan illegale oorlogen, zoals Trumps kruistocht tegen Iran?

De laatste keer dat Nederlanders in grote getalen hebben geprobeerd dienst te weigeren op politieke gronden was tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog met Indonesië met slogans als ‘geen man en geen cent voor militarisme’. Tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog was de Dienstweigeringswet van kracht. Onder deze wet kwamen alleen vrijstellingsverzoeken gebaseerd op de overtuiging van een dienstplichtige "dat hij den evenmensch niet mag dooden" in aanmerking voor erkenning. 769 van de 1.382 ingediende verzoeken werden erkend (A. Weijzen, 2015, ‘De Indië- weigeraars’, p. 59), hierbij ging het voornamelijk om religieuze en ethische bezwaren. Dienstweigering op grond van bezwaren tegen de oorlog in Indonesië of tegen kolonialisme was bij voorbaat kansloos, deze mannen moesten alsnog vechten of de cel in. Politieke dienstweigeraars werden ver van de troepen in arrest geplaatst: het handhaven van een dienstweigeraar in nabijheid van de ‘gewone’ troepen zou kunnen leiden tot ideologische beïnvloeding. Eenmaal veroordeeld werden ze onderworpen aan zware gevangenisstraffen en kwamen zij niet, zoals gebruikelijk, in aanmerking voor gratie. Dit terwijl de Koningin NSB’ers na de tweede wereldoorlog wel massaal gratie verleende.

De ‘Indië-dienstweigeraars’ raakten de krijgsmacht in zijn ziel: Ze trokken de autoriteit van de krijgsmacht zelf en bovendien de legitimiteit van de politionele acties in twijfel. Het zal niet verbazen dat socialisten en communisten in deze groep oververtegenwoordigd waren. De reactie van de politieke elite, inclusief de media, was een lastercampagne waarin dienstweigeraars weggezet werden als ‘te eenvoudig van geest’ om te beoordelen of de politiek van de Nederlandse regering juist of onjuist was, als ‘zwakzinnig slachtoffer’ van communistische propaganda, of als burgers met psychische problemen; hierbij werd een ‘onverwerkt Oedipuscomplex’ vaak aangehaald door militaire psychiaters om de mannelijkheid van de weigeraars in diskrediet te brengen (A. Weijzen, 2015, ‘De Indië- weigeraars’). Dit terwijl veel dienstweigeraars weigerden op basis van politieke analyse en overtuiging, een duidelijke indicatie van intellectuele autonomie en politiek wasdom.

Decennia na de Onafhankelijkheidsoorlog, in 2013, heeft de Hoge Raad erkend dat de feiten en omstandigheden die sindsdien bekend zijn geworden wel degelijk leidden tot ‘ernstige gewetensbezwaren’ (Herzieningsuitspraak dienstweigering Nederlands-Indië: HR 25 juni 2013, ECLI:NL:HR:2013:73, nr. 13/00067 H). De staat veroordeelde mensen destijds voor het weigeren van een oorlog die zij later zelf als impliciet immoreel erkende. De structuur van de dienstweigeringswet is echter in essentie ongewijzigd gebleven en compensatie en eerherstel van de dienstweigeraars blijft nog steeds uit.

In de jaren zeventig en tachtig vormde zich in Nederland een nieuwe generatie van politieke dienstweigeraars (totaalweigeraars) die zich organiseerden in actiegroepen als ‘Onkruit’ en de ‘Vereniging Dienstweigeraars’. Zij weigerden niet omdat zij principieel tegen doden waren, maar omdat ze bezwaar hadden tegen het militaire apparaat, de NAVO en kernwapens. Ze interpreteerden de Wet Gewetensbezwaren Militaire Dienst als een vorm van ‘repressieve tolerantie’: de wet verklaarde de dienstweigeraar die imperialisme en het militaire systeem zelf ter discussie stelde strafbaar (C. Boot 2015, Het leger onder vuur. De Koninklijke Landmacht en haar critici 1945-1989).

Nu, veertig jaar later, is de dienstplicht weer actueel. Een Nederlandse dienstplichtige die morgen wordt opgeroepen, tekent niet ‘in abstracto’. Hij of zij stelt lichaam en leven ter beschikking aan een ondemocratische oorlogsmachine en trekt ten strijde voor bondgenoten die openlijk oliebelangen en imperialistische dominantie als oorlogsdoelen benoemen. Wie deelname weigert omdat hij of zij deze oorlogslogica verwerpt, geniet, net zoals de Indië-weigeraars en de totaalweigeraars, geen wettelijke bescherming. Politieke soevereiniteit geldt nog steeds als staatsgevaar.

We weten nog niet hoe de WGMD zal worden toegepast mocht Nederland in staat van oorlog verkeren maar de historische precedenten spreken voor zich. De recente wetsvoorstellen die vrijheid van meningsuiting en demonstratierecht inperken maken de staatsintenties expliciet: internationale solidariteit wordt bestraft, medeplichtigheid afgedwongen. Wie rekent op bescherming negeert de feiten. We staan aan het begin van totalitarisme: de gedwongen samensmelting van de burger met de staat. Een vergevorderde vorm hiervan zien we in Israël, waar iedere burger verplicht het leger in moet en in naam van de staat oorlogsmisdaden begaat. Dienstweigeren is een legitieme en effectieve manier om medeplichtigheid te weigeren, tegenmacht op te bouwen en internationale solidariteit te organiseren.

De staat weet dat we een wereld te winnen hebben.