Die hele corona enquête zal weinig opleveren

En de enquêtecommissie, zij ploegde voort. De ene prominent na de ander wordt achter een bureautje geposteerd. De Kamerleden zitten in een rijtje tegenover hen, achter een lange tafel. Het oogt allemaal als een rechtbank of een tribunaal. Dat is het ook een beetje. Je bent verplicht voor dit gremium te verschijnen. Je moet ook zweren de waarheid te zeggen. Ik meen dat het professor Presser was, die zei dat zulke eden erg slecht waren voor het geheugen. Inderdaad moeten ook bij deze parlementaire enquête ondervraagden bekennen dat hun geheugen hen nu en dan in de steek laat. Meestal als het interessant dreigt te worden.

Geen wonder. Parlementaire enquêtes zijn zo ingericht dat je wel moet proberen je straatje schoon te geven als je gesommeerd wordt te verschijnen. De gesprekspartners gedragen zich als rechters. Alles wordt gestreamed. Heel Nederland kan in principe kijken hoe je het schip in gaat. Dat wil je te allen tijde voorkomen.

Er is behalve geheugenverlies nog een patente methode om dit tot stand te brengen. Je gaat babbelen. Je houdt lange verhalen die het antwoord op de vraag slechts zijdelings raken. Burgemeester Bruls van Nijmegen toonde zich daar afgelopen maandag een meester in. Hij praatte eindeloos. Hij gaf weinig informatie. In zijn ellenlange betogen hield hij iedere andere prominent in de coronacrisis de hand boven het hoofd. Zijn doel was onmiskenbaar: onbeschadigd terugkeren naar het stadhuis van Nijmegen.

Je hebt als ondervraagde geluk omdat de meeste Kamerleden die deel uitmaken van zo'n enquêtecommissie, weinig sjoege hebben van ondervragen of interviewen. Ze zijn gewend aan debatteren. Ze ondersteunen een minister of ze bestrijden hem in de parlementaire arena waar, aldus ooit Hans van Mierlo, soms 'de geur hangt van wilde beesten'.

De Tweede Kamer is qualitate qua geen veilige omgeving. Parlementariërs zijn dan ook zelden in staat de sfeer van veiligheid te scheppen die nodig is om iemand écht aan het praten te krijgen. Ook stellen ze vaak de verkeerde vragen. Zo kreeg Bruls het verzoek te vertellen wat er op een vergadering van zes jaar geleden gezegd was. Ja, dat kon de arme man zich natuurlijk niet herinneren. Hij gebruikte de vraag wel als aanknopingspunt voor een langdurig betoog waaruit bleek dat hij altijd heel goed nadacht voor hij een beslissing nam.

Kamerleden stellen steevast de verkeerde vragen. Die zijn misschien wel relevant in de context van een parlmentair debat maar niet geschikt om ondervraagden te laten vertellen wat ze werkelijk weten. Eind deze week komt Mark Rutte aan de beurt. Die zal ongetwijfeld briljante staaltjes van ontwijken en om de hete brij heen draaien laten zien.

Deze enquête zal dan ook bij lange na de onderste steen niet boven brengen. De aanbevelingen zullen zo voor de hand liggend zijn dat geen mens er wat aan heeft. Wie de werkelijke gang van zaken in de dramatische coronajaren boven tafel wil krijgen, moet het dan ook heel anders aanpakken. Er ligt een voorbeeld ter navolging: het rapport over de Nederlandse rol in de tragedie van Srebrenica, dat in opdracht van de regering is opgesteld door het Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies NIOD. Het is de neerslag van een uitgebreid historisch onderzoek door een team van negen wetenschappers. Zij hadden toegang tot alle archieven die ze nodig hadden. Ze voerden langdurige gesprekken met getuigen van het drama. En op basis daarvan stelden zij een diepgaande analyse samen, die bij elkaar drie boekdelen besloeg. De toenmalige Tweede Kamer besloot daarop tot een eigen parlementaire enquête, die weinig nieuws opleverde. Wie wil leren van deze tragedie, moet allereerst die drie boekdelen bestuderen.

Dat is de weg die ook nu bewandeld zou moeten worden. De overheid dient een team wetenschapsmensen in staat te stellen een diepgravend onderzoek te doen naar de gang van zaken tijdens de coronacrisis. Zij krijgen daarvoor uiteraard toegang tot alle archieven. Ze zullen op grote schaal interviews houden met betrokkenen, hoofdrolspelers maar ook getuigen en mensen die de gevolgen van de genomen maatregelen ondergingen. Die vinden p;aats in een sfeer van beslotenheid, veiligheid en vertrouwen plaats waarbij de onderzoekers luisteren, laten uitpraten en nooit proberen hun gesprekspartners op woorden te vangen. Die interviews zijn werkmateriaal voor het rapport. Geprobeerd wordt de waarheid te distilleren door een combinatie van geschreven bronnen en het relaas van verschillende ooggetuigen over één bepaald thema.

De verslagen van de corona enquête kunnen hoogstens een van de bronnen zijn voor dit onderzoek. Uit het eindverslag kan men dan lering trekken voor de volgende epidemie. Tenminste, dat is te hopen. Overheden doen dat zelden en maken bij rampen steeds weer dezelfde fouten. En daarna houdt het parlement dan een enquête. Tsja.

Voor het overige ben ik van mening dat het toeslagenschandaal niet uit de publieke aandacht mag verdwijnen en de affaire rond het Groninger aardgas evenmin zeker nu de laatste putten open blijven en Friesland zo´n schandelijke compensatie geboden krijgt voor het toestaan van nieuwe winningen.

Beluister Het Geheugenpaleis, de wekelijkse podcast van Han van der Horst en John Knieriem over politiek en geschiedenis. Nu: het WK en Han´s haat.