Sfeerfoto van Joop
Joop
Joop

GGD: drie weken quarantaine na contact met apenpokkenpatiënt

Advies geldt als voorzorgsmaatregel
Joop

Denker zonder droom

  •  
20-02-2012
  •  
leestijd 4 minuten
  •  
BNNVARA fallback image
Niet alleen de slechtste politicus, ook de beste columnist weigert verhalen te vertellen
Uitgeroepen tot beste columnist van Nederland. Belezen, intelligent en bovenal: een geweldige schrijfstijl. Bas Heijne heeft zich ontwikkeld tot de spiegel der natie en het geweten van eenieder die slimme dingen wil zeggen. Hij stelt veel vragen, maar geeft weinig antwoorden. Daar lijkt hij zelfs boven te staan: “De stukjes vóór of tegen lees je maar ergens anders”, zei hij onlangs tegen Vrij Nederland.
Toch is het riedeltje van Heijne wat voorspelbaar aan het worden. De dichter Jan Willem Akker vatte het samen als:
Het naoorlogse humanisme, wat dat ook mag wezen, is niet meer in staat verwerpelijke sentimenten als nationalisme en xenofobie te neutraliseren.
Wat er voor in de plaats is gekomen, is populisme. Geert en Emile vertellen een nostalgisch verhaal, de rest staat met de mond vol tanden.
Heijnes analyse is juist en elegant, maar daar is het ook wel mee gezegd. Want inmiddels is hij, naast blootlegger, ook onderdeel van het probleem geworden. Niet alleen de slechtste politicus, ook de beste columnist weigert verhalen te vertellen. Als het daar op aankomt dan vervalt Heijne in vage toespelingen, zoals in een recente column: “Een algemeen verhaal hoeft niet uit algemeenheden te bestaan.” Denk daar maar eens over na, meneer Cohen.
Het gebrek aan antwoorden gaat gepaard met een grijs wereldbeeld. “Bestaat vooruitgang?” Zo vroeg Heijne zich af tijdens de Socrateslezing voor het Humanistisch Verbond. Natuurlijk, er zijn altijd optimisten die zeggen dat de slavernij is afschaft, martelen wereldwijd wordt veroordeeld en de doodstraf steeds minder vaak wordt opgelegd. Maar dan komen de pessimisten die wijzen op moderne vormen van (loon)slavernij, de recente herinvoering van martelmethoden in de VS en de groeiende steun voor de doodstraf, ook in westerse landen. Heijne twijfelt:
Hoe moet je daar positie in kiezen. Na lang aarzelen ben ik tot de conclusie gekomen: wat mij betreft hebben beide partijen gelijk. Vooruitgang en terugval zijn twee kanten van dezelfde medaille.
Het lijkt zo wijs. Bij twijfel, doe de Socrates: geef geen antwoord, maar stel een vraag. Nog meer twijfel? Doe de Aristoteles en kies het midden. Immers: “Het besef dat de wereld niet maakbaar is, is waardevoller dan welke verheven gedachte ook.” Of sterker nog: “De idealen van de Verlichting zijn een schaamlap, een doekje voor het bloeden.” Heijnes conclusie mag dan niet bijster origineel zijn (die gaat terug op het bloedeloze liberalisme van Karl Popper en Isaiah Berlin), zijn intellectuele bescheidenheid doet het nog altijd goed bij mensen die niet terugdeinzen voor een column van meer dan driehonderd woorden.
Maar ik vind het een vreselijke conclusie. En het is de conclusie van iemand die niet kan tellen. Dat er nog steeds veel te veel mensen in erbarmelijke arbeidsomstandigheden werken, laat onverlet dat de internationale slavenhandel tot het verleden behoort. Ook de tijdelijke terugval van één land in martelpraktijken staat niet in verhouding tot de morele vooruitgang die sinds de zeventiende eeuw is geboekt. En dat veel mensen na de veroordeling van een pedofiel of seriemoordenaar terugverlangen naar de doodstraf is irrelevant als we constateren dat, zelfs in de VS, sinds 1625 de doodstraf 98 procent minder vaak wordt opgelegd.
Ik geef toe: het uitgekauwde cliché dat de wereld niet maakbaar is, is niet de gevaarlijkste gedachte uit de ideeëngeschiedenis. Maar de moedeloosheid die er in besloten ligt heeft de wereld geen haartje beter gemaakt. Iemand die de idealen van de Verlichting een schaamlap vindt, is geen humanist maar een defaitist. Dat de werkelijkheid niet maakbaar is, is onzinnige prietpraat. Ze is misschien niet maakbaar volgens de ideologische blauwdrukken van weleer, maar dat betekent niet dat een betere wereld alleen in onze dromen bestaat. En het betekent ook niet dat de wereld zonder die dromen kan.
Helaas is de progressieve denker, die zich werkelijk engageert met de sociale en politieke werkelijkheid, een zeldzaamheid geworden. De samenleving is, vrij naar E.H. Kossmann, als een kwal op het strand: leuk om op afstand te observeren, maar iets waar je vooral niet in wilt stappen. Het type-Heijne lijkt steeds meer op het type-Bolkestein: iemand die, afgezien van een voorliefde voor boeken en sigaren, vooral een anti-intellectueel is. Het probleem is niet dat de oude ideologische blauwdrukken hebben afgedaan. Het probleem is dat we niet terug willen naar de tekentafel. Terwijl juist daar een taak is weggelegd voor de intellectueel.
Dat elegante getwijfel is besmettelijk. Ik ben bang dat als ik nog lang Bas Heijne blijf lezen, ik hem nog ga geloven ook.
Rutger Bregman (23) is historicus. Donderdag verschijnt zijn boek ‘Met de kennis van toen. Actuele problemen in het licht van de geschiedenis’ Dit artikel verscheen eerder in nrc.next

Meer over:

politiek, opinie

Praat mee

Heb je een vraag, suggestie of wil je gewoon iets kwijt? Dat kan hier. Lees onze spelregels.

avatar

Reacties (7)

Bagus
Bagus20 feb. 2012 - 11:14

Het volgende citaat lijkt mij zo'n beetje HET antwoord (lees: DE oplossing) van Bregman op het gepostuleerde anti-intellectualisme van Heijne (citaat): "Het probleem is niet dat de oude ideologische blauwdrukken hebben afgedaan. Het probleem is dat we niet terug willen naar de tekentafel. Terwijl juist daar een taak is weggelegd voor de intellectueel". Maar m.i. is dat niet DE oplossing voor het echte probleem van het postmoderne populisme. Veel te veel mensen hebben geen enkele interesse, boodschap noch belang om weer achter de tekentafel te gaan staan. Het is veel makkelijker om achter een microfoon, op een website of via twitter over je "eigen, kleine verhaal" te roepetoeteren. En als er al een intellectuele elite zou bestaan die nog zou kunnen inspireren dan wordt deze door de "massa" al heel gauw gewoon intellectueel "kalt gestelt", d.w.z. door middel van massaal verbaal geweld overstemd. De massa wil helemaal geen nieuwe blauwdruk. De massa wil het "oude vertrouwde" terug. Dat zijn de economische hoogtijjaren van na WO II en hun welvaartsdroom verbonden aan een soort mytisch vooruitgangsgeloof. Dat laatste mag je van mij gerust "een valse vorm van maakbaarheid" noemen. Maar het is wel degelijk de kern van het huidige popiulistische oproer! De "massa" (bij gebrek aan een betere term) is nu aan het woord. Is door de elite van gisteren daartoe a.h.w. uitgenodigd en "opgeleid". En voor die "massa" kan de intellectueel met zijn tekentafel gewoon de pot op. Het is ten diepste een probleem van een mislukte naoorlogse emancipatie, alle historische voorbeelden van Bregman ten spijt. Zei Wilders niet "dat de geest nooit meer terug in de fles zou kunnen worden gedouwd" (of woorden van gelijke strekking)?

CeesRotteveel
CeesRotteveel20 feb. 2012 - 11:14

Het hele stuk doet mij enorm denken aan het spreekwoord: De beste stuurlui staan wal of anders gezegd het droomloze populisme versus het intellect aan de tekentafel. Feit is dat stuurman en de man op de wal niet dezelfde taal spreken. De stuurman mist het eenvoudig idioom en de leek mist de kennis van de gang van zaken aan boord. Feit is ook dat de man aan de wal, of zo je wil van onderuit, soms een verdraaid goed overzicht heeft wat de stuurman nou eenmaal niet kan hebben. Blijft dus de vraag: “Hoe zorg je ervoor dat de stuurman, toch een soort tunnel visionair, gaat luisteren naar de leek waardoor het hem uiteindelijk alleen maar makkelijker wordt gemaakt!” Ik neem de vrijheid in deze geest te verwijzen naar uitlatingen van Mevr. G. Verbeet, Voorzitter van de Tweede Kamer.

vanessa2
vanessa220 feb. 2012 - 11:14

Uitstekende bijdrage. Er is aan de verlichte linkerkant een soort verlamming om in de eigen standpunten te geloven. Dat lukt wel aan de reactionair-linkerkant en rechterkant en dus rennen de mensen die kant op. Dit staat niet los van het verdwijnen van Cohen: ook die, en vooral zijn fractie en wat er verder in de PvdA ''macht'' heeft: er is een zelftwijfel die de zaak plat legt.

JAWEH
JAWEH20 feb. 2012 - 11:14

Een columnist zonder mening is alleen maar een journalist ?

JandeBoer2
JandeBoer220 feb. 2012 - 11:14

Het gekke is dat Heijne vroeger toch duidelijker stelling nam in zijn middenpositie, zo lees ik in http://www.vn.nl/Artikel-Literatuur/Bas-Heijne-de-allure-van-het-midden.htm : "Opgefokt taalgebruik, doemscenario’s, hoge tonen, dreigen met rellen, voorschot nemen op de ineenstorting: Heijne vermoedt dat menigeen heimelijk verliefd is op het idee dat de clash of cultures zal uitbreken: ‘Dit is het multiculturele melodrama. De larmoyante hoofdrollen worden vertolkt door pathetische idioten en onverbeterlijke Wichtigmachers, die in normale tijden door niemand serieus genomen zouden worden – alleen zijn dit geen normale tijden.’ In dit verband vallen regelmatig de namen van de columnisten Mohammed Benzakour, Sylvain Ephimenco en Leon de Winter, de voorman van de Arabisch-Europese Liga Abou Jahjah, ‘de Leidse kamergeleerde’ Herman Philipse, de universalist Paul Cliteur en de anti-gematigde rechtsgeleerde Afshin Ellian. En op de achtergrond bevindt zich natuurlijk Pim Fortuyn, de man die volgens Heijne heeft gezorgd voor de mateloze overschatting van wat de politiek zou kunnen bewerkstelligen."

mjgbrand1972
mjgbrand197220 feb. 2012 - 11:14

Goed verhaal, Rutger. Humanisme zonder stevig verankerde maar tegelijk ook open en responsieve spirituele tradities, leidt nooit tot de aansteklijke begeestering van bijvoorbeeld "I have a Dream" van M.L. King. Misschien is Nederland rijp voor een meer spiritueel getint humanisme in plaats van het wat starre en fantasieloze georganiseerde humanisme dat we nu in Nederland kennen en waar Bas Heijne een vertegwoordiger van is.

JoopSchouten
JoopSchouten20 feb. 2012 - 11:14

Check this out: http://www.youtube.com/user/khanacademy?feature=watch (Over denkers gesproken.)