Sfeerfoto van Joop
Joop
Joop

Elke twee dagen wordt er een milieuactivist vermoord, al tien jaar lang

Meeste slachtoffers in armere landen en onder inheemse bevolking
Joop

De zinloosheid van theorie

  •  
15-04-2019
  •  
leestijd 4 minuten
  •  
52._Ludwig_Wittgenstein_in_von_Wright's_garden

© Ludwig Wittgenstein

Al onze discussies vinden plaats op taalniveau. Taal, als publiek gegeven, heeft zijn beperkingen. Kunnen we elkaar überhaupt wel echt duidelijk maken wat we bedoelen? En: is dit wel nodig? De theorie als overgewaardeerd middel
Het is deze maand de geboorte- en sterfmaand van iemand die zichzelf De Laatste Filosoof noemde. De impact van zijn werk is enorm, maar nog altijd niet volledig begrepen. Toch kan zijn werk, hoe complex het ook is, leiden tot meer inzicht over hoe we de wereld zien. Zeker in deze tijd, waarin Social Media een soort almachtige bron geworden is; daar waar wij waarheden over het leven vandaan halen. We worden blootgesteld aan een omgeving waarin anderen elkaar overschreeuwen over wat ‘echt’ is of wat essentieel is. Hierdoor wordt de marge van overtuigingen van waaruit wij putten ontzettend smal. En daar komt nog eens bij dat een rationeel denksysteem toepassen om de wereld te verklaren gevaarlijk kan zijn. Want door de wereld te begrijpen vanuit een gesloten, logisch systeem, zijn we geneigd alles wat we waarnemen hierin te vatten.
Limitaties van taal = limitaties van onze geest Ludwig Wittgenstein (Oostenrijk, 1889 – 1951) was een curieus man, vooral in sociale situaties. Wanneer aanhoorders probeerden het debat aan te zwengelen betreft zijn overtuigingen kon hij gepikeerd de ruimte uitstormen. Toen hij in 1929 terugkeerde naar Cambridge om zijn filosofische ideeën uit te breiden, merkte de econoom Keynes op: “Wel, God is gearriveerd, ik ontmoette hem in de 5:15 trein.” Wittgenstein’s werk werd ontzettend gewaardeerd. Hij voelde een drang om de mensheid te verlossen van nutteloze en neurotische filosofische vragen die ons plagen. Het was de filosoof die stelde dat de limitaties van de geest gelijk lopen met de limitaties van onze taal. “Echte filosofie is het therapeutisch ontwarren van linguïstische onsamenhangendheden. Deze brengen de problemen tot stand.” Ik geloof dat hoe dieper je in zijn filosofie duikt, des te meer je aan realiteitszin verliest (of juist: wint). Het is een denktrant die zijn weerga niet kent en haast richting metafysica gaat. Na Wittgenstein grinnik je om mensen die krampachtig vasthouden aan theorieën over het leven.
Communicatie gaat fout Wittgenstein stelt dat communicatie tussen twee mensen vaak fout gaat – en dat dit logisch is. Want hoe communiceren wij ideeën naar elkaar? Je kunt iemand aanleren wat een appel is: je wijst naar het object en zegt ‘appel’. Maar hoe wijs je naar ‘rechtvaardigheid’, ‘respect’ of dergelijke ideeën? Wittgenstein gaat over taal. Taal triggert beelden in onszelf over hoe de wereld is. Woorden maken beelden van feiten. In wezen wisselen we dus beelden uit als we communiceren. En hoe accuraat kan het beeld zijn? Hoe kun je überhaupt diepliggende, vervoerende ervaringen communiceren: een diep religieuze ervaring, de geboorte van een kind, het effect van poëzie, een gebroken hart? Probeer het maar eens. “D’r zijn geen woorden voor”/ “onbeschrijflijk” zijn dan nog niet zo’n gekke opties die de lading dekken. We proberen dus onzegbare dingen naar elkaar te communiceren. Hoeveel van onszelf en de wereld begrijpen we op basis van woorden van anderen? Taal is een publiek gegeven. Heeft een historisch bepaalde waarde. En wij gebruiken dit om privé gedachten en ideeën te communiceren. Wij gebruiken een publiek systeem om onze diepste waarden en overtuigingen aan anderen over te brengen. Dan moet je wel ontzettend ‘talig’ zijn.
Spelen Later in zijn leven vulde Wittgenstein zijn denkwijze aan. Hij stelde dat taal eigenlijk een spel is. We hebben patronen van intenties. Bijvoorbeeld: we vertellen een kind “alles komt goed.” Maar eigenlijk weten we dat helemaal niet. We spelen het ‘Verzachtingsspel’. Als we van elkaar niet weten wat voor spel we spelen in onze taal, ontstaat er onbegrip. “Jij bent onbetrouwbaar” resulteert in een opsomming van de ontvanger waaruit blijkt dat hij/zij wél betrouwbaar is. Maar de zender speelde niet het ‘Feitenspel, maar het ‘Provocatiespel’. Of: het ‘Toon-betrokkenheidspel’. Dit spel is de reden waarom autistische mensen zo verschrikkelijk veel moeite hebben met sociale communicatie.
Elke theorie is gezwam Wittgenstein stelt dat we af moeten van uitleg, alle uitleg. Iets willen uitleggen of theoretiseren (zoals Socrates ons geleerd heeft), brengt ons in grote problemen. Onze intelligentie wordt misleid door middel van taal. Ons logische vermogen – onze rationaliteit – stoelt op taal, dus als taal al een vaag gegeven is waarin wij onszelf niet duidelijk kunnen maken, lopen we vast. Taal kan de wereld niet verklaren, taal kan de wereld niet vangen. We kunnen moeilijke vragen (‘wat is liefde?’, ‘waarom leven we?’) daardoor nooit beantwoorden. Het antwoord ligt besloten, zo stelde de filosoof, in het leven zelf. Het heden. De waarheid wordt nooit gezegd, maar laat zich daar zien. Zonder theorie, zonder gecultiveerde taal. Tja, en wie heeft daar nu nog oor naar?

Meer over:

filosofie, opinie, taal,

Praat mee

Heb je een vraag, suggestie of wil je gewoon iets kwijt? Dat kan hier. Lees onze spelregels.

avatar

Reacties (25)

Spanveer
Spanveer16 apr. 2019 - 22:01

" Al onze discussies vinden plaats op taalniveau " Daar gaat het al mis wanneer het gaat over theorie. De zuiverste vorm van het behandelen van theorieën of stellingen is de wiskundige. Wiskundige stellingen worden niet gehinderd door punten en komma's maar gaan uit van wiskundige wetmatigheden.

1 Reactie
Auslander
Auslander17 apr. 2019 - 8:22

@ Spanveer “De zuiverste vorm van het behandelen van theorieën of stellingen is de wiskundige.” In politiek heet zo’n “zuivere vorm” de onzin, wat in literatuur de poëzie teweegbrengt. “”Al onze discussies vinden plaats op taalniveau ” 
Daar gaat het al mis wanneer het gaat over theorie.” Wat buiten “taalniveau” plaatsvindt is per definitie geen discussie. Want de discussies buiten het taalniveau ontaarden bijna altijd in doveman oren of in geweld. Dat is niet wat de taal beoogt te bereiken: het overbrengen van de boodschap.

HM van der Meulen
HM van der Meulen16 apr. 2019 - 19:14

Om onverklaarbare redenen schijnt iedereen ervan uit te gaan dat filosofie slechts betrekking heeft op "de geest", als een soort virtuele wereld zonder materiële inhoud. Filosofie en taal krijgen daarentegen slechts betekenis door hun relatie met de materiële wereld en de relaties tussen mensen onderling.

Auslander
Auslander16 apr. 2019 - 7:45

Filosofen, hoe waardevol ook hun inbreng is, volgens de theorie van “Ludwig Wittgenstein” zijn ook zinloos. Ik denk zo’n visie het resultaat is van het idealiseren van het leven waaraan het leven, de mens en de filosoof zelf niet in staat lijken te voldoen. In die zin kun je ook deze visie failliet verklaren. Maar het is ook een visie, hoe zinloos het mag ook zijn, is het toch waardevol. De taal, als individuele uiting is een herrie van voor de ander ontoegankelijke reacties op de waarnemingen in zichzelf en van de omgeving. Een schreeuw kan een reactie zijn op honger, op een genoot of de pijn van een diepe wond aangebracht door een ander. Alleen in sociaal context, als individu iets te delen heeft met de ander, en als ook deze voor de ander toegankelijk, geldig of waardig is, krijgt die herrie een waar te nemen bagage. Dat is dan de sociale taal, het communicatiemiddel onder individuen. In die zin de taal zelf is een (massa) theorie, de vervanger van complexe bagage met symbolen in de vorm van woorden. In de nog ingewikkeldere sociale overdraag, waar de met elkaar verbonden bagages de vertolking van gemeenschappelijke groep(en) individuen is, ontstaan de begrippen, de sociale theorieën. Kortom, men kan niet de taal betichten van limitatie, het is de (individuele en sociale) mens achter de bagages die onvolmaakt is. De taal is zijn verlengstuk. Filosofie, poëzie, religie, ideologie en nog meer collectieve theorieën hebben hun te grote sociale impact verloren. Dat stelt het individu meer dan ooit in staat om zelf de counteren van zijn ontwikkelingen markeren en zijn talige bagage direct inzetten voor eigen gebruik. Maar het blijft toch zinloos, die taal! De enige zinvolle is de individu zelf. Dat zegt ook Ludwig Wittgenstein die zichzelf kwalificeerde als De Laatste Filosoof!

2 Reacties
HM van der Meulen
HM van der Meulen16 apr. 2019 - 19:02

"collectieve theorieën hebben hun te grote sociale impact verloren." Volstrekte onzin: we hebben zelfs de EU om er voor te zorgen dat ook het kleinste schroefje overal dezelfde maat heeft

Auslander
Auslander17 apr. 2019 - 8:02

@ HM van der Meulen De EU is geen theorie maar een feit, een nog te volmaken project. De theorieën die deze EU uitleggen variëren van neoliberalisme tot nationalisme en populisme en nog meer. Wat er nog ontbreekt is de theorie(ën) van de burgers, de nieuwe theorie(ën) dus. Als de democratie, het christendom, het liberalisme of het socialisme kunnen deze uitleg niet bieden, komt omdat ze allemaal als “collectieve theorieën hebben hun te grote sociale impact verloren.”

OlavM
OlavM16 apr. 2019 - 0:13

Taal is een communicatiemiddel. Met alle beperkingen die eraan kleven, zoals de wijze van inkleuring van woorden, het omschrijven van begrippen, het sociaal bepaalde referentiekader waarbinnen woorden worden begrepen, enz. Taal is hiermee ook een noodzakelijk middel voor het verwerven van kennis. Taal en kennis (of wetenschap of theorievorming) bestaan niet zonder elkaar. Theorievorming is noodzakelijk voor het verwerven en testen van kennis, ons begrip van de wereld en het universum. Taal is onmisbaar, maar zal ook altijd gebrekkig zijn. We zullen het ermee moeten doen. Ook in de zogenoemde exacte of natuurwetenschappen kunnen we niet zonder rekening te houden met de filosofisch en sociologisch ingekaderde fundamenten van taal en communicatie. Zonder communicatie en het middel taal is een menselijke samenleving ondenkbaar. Dus laten we deze gegevenheden vieren.

1 Reactie
Auslander
Auslander16 apr. 2019 - 7:54

@ OlavM “Zonder communicatie en het middel taal is een menselijke samenleving ondenkbaar.” Het is niet de “communicatie en het middel taal” die samenleven mogelijk maken, wel andersom. Het samenleven heeft als gevolg dat communicatie ontstaat en een gezamenlijke taal mogelijk wordt. Ik zal geen/niet veel waarde hechten aan de communicatie en de taal van een groep die mij op zijlijn plaatst in hun samenleving!

CharlesdeValois
CharlesdeValois15 apr. 2019 - 20:34

Met het dagelijks taalgebruik over de gewone dagelijkse dingen gaat het ook vaak mis. Met of zonder theorie. Alsjeblieft een kopje thee! Noem je dat thee het lijkt wel slootwater.

3 Reacties
HM van der Meulen
HM van der Meulen15 apr. 2019 - 23:30

Vandaar al die echtscheidingen.

CharlesdeValois
CharlesdeValois16 apr. 2019 - 7:24

Je bedoelt dat men bij de huwelijksvoltrekking teveel vanuit theorie denkt?

CharlesdeValois
CharlesdeValois16 apr. 2019 - 7:58

Als er dan ook nog kopjes door de kamer vliegen, dan grijpt men nog wel eens naar de lijmpot om het oortje van het kopje te lijmen. Maw. men heeft wel degelijk oog voor het dagelijkse, wat aan het eind van het stuk wordt betwist. Lijmen is een vorm van omgaan met te hoge verwachtingen.

ton14024
ton1402415 apr. 2019 - 15:36

Het leven is keuzes maken, woordkeuzes.

1 Reactie
HM van der Meulen
HM van der Meulen15 apr. 2019 - 17:49

Jij maakt de hele dag door tientallen keuzes zonder daar een woord aan vuil te maken.

Woeki Hypo
Woeki Hypo15 apr. 2019 - 14:52

De zinloosheid van theorie. Doe een taalspel. Vervang theorie door model: De zinloosheid van modellen? Sinds wanneer zijn modellen zinloos? Modellen hebben hun beperkingen. Gaan (altijd) ergens de mist in. En veel modellen kunnen verbeterd worden. We hebben veel aan sommige modellen te danken. Er zijn ook modellen, welke onze maatschappij en wereld maximaal polariseren. Dat is niet zo fraai. Diplomatiek gezegd. Het probleem is dus niet zwart / wit. Woeki Hypo.

1 Reactie
HM van der Meulen
HM van der Meulen15 apr. 2019 - 17:10

Woeki, - Inderdaad, daar heb je gelijk in: dat de taal een weerbarstig instrument is, wil nog niet zeggen dat theorievorming zinloos is. Het beste voorbeeld daarvan lijkt me de wiskunde, aangezien wiskunde in beginsel ook een -geformaliseerde- taal is. Als je iets als A benoemd en iets anders als B, dan kun je relaties gaan proberen te leggen tussen A en B op alle denkbare manieren. En voor zover de limitaties van de geest gelijk lopen met de limitaties van onze taal slaagt mens er zelfs in die limitaties te overstijgen middels de wiskunde. limitaties = beperkingen

Zwerfstein
Zwerfstein15 apr. 2019 - 14:51

als hij 'betreft zijn overtuigingen' had gelezen was ie zeker de kamer uitgestormd...

Joop Schouten
Joop Schouten15 apr. 2019 - 13:10

Mijn oma was een diepzinnige strenge vrouw en had een basisfilosifie waar theorie aan empirische waarheid werd gekoppeld met de uitspraak 'wie luisteren wil moet maar voelen'. (...)

1 Reactie
OlavM
OlavM16 apr. 2019 - 0:16

Ik neem aan dat wordt bedoeld: wie NIET luisteren wil moet maar voelen?

Grietje Genot
Grietje Genot15 apr. 2019 - 9:52

Ja, we weten 't: alles is literatuur; - of, erger, poëzie. WIttgenstein is (als) 'een ladder die je, nadat je 'm beklommen hebt, weggooit om te ontdekken dat je, op escherachtige wijze, niets bent opgeschoten. Er zijn, au fond, maar twee vragen: hoe voorkomen we (mentale & fysieke) pijn en Hoe voelt het om een vleermuis te zijn

2 Reacties
HM van der Meulen
HM van der Meulen15 apr. 2019 - 14:03

"WIttgenstein is (als) ‘een ladder die je, nadat je ‘m beklommen hebt, weggooit om te ontdekken dat je, op escherachtige wijze, niets bent opgeschoten." Mooie uitspraak. En ja, taal is een instrument dat zeer onnauwkeurig of zelfs ontoereikend is, maar we zullen het ermee moeten doen. Erger is dat de taal tegenwoordig moedwillig misbruikt wordt om mensen op het verkeerde been te zetten. "Framen" is eigenlijk een uitdrukking voor het mishandelen van de taal voor politieke doeleinden, wanneer het doel niet langer is om de werkelijkheid zo dicht mogelijk te benaderen.

OlavM
OlavM16 apr. 2019 - 0:22

@ HM van der Meulen: Juist omdat taal als communicatiemiddel altijd beperkingen heeft, zoals de wijze van inkleuring van woorden, het omschrijven van begrippen, het sociaal bepaalde referentiekader waarbinnen woorden worden begrepen, enz,. is zij, behalve als hulpmiddel voor "Aufkläring", ook heel geschikt om mist te verspreiden, de sociale en politieke werkelijkheid te verhullen, mensen te misleiden, enz. Zo lang al als het mensdom bestaat, denk ik.

Norsemen
Norsemen15 apr. 2019 - 8:45

Beste Ferdy, volgens mij verwijs je naar het eerste werk van Wittgenstein. Draaide hij in z'n tweede werk niet 180 graden van inzicht?

2 Reacties
Grietje Genot
Grietje Genot15 apr. 2019 - 9:53

Nee. Het tweede deel 'gaat' over taalspelen, het eerste 'deel' (de tractatus) niet.

Tom8
Tom815 apr. 2019 - 10:35

@ Norsemen, en als dat zo is wat maakt dat dan uit, eigenlijk bevestig je de stelling die hier boven beschreven wordt. Prachtig hopelijk aanvullend en onderbouwend stuk van Frans de Waal over de mens als dier, mooi ook over hoe de Vrije Wil wordt geduid. gratis en voor niks te lezen in de AD(Topics) Wat ten slotte is: "De wereld is alles wat het geval is" Wittgenstein