De waarachtige ontmoeting als antwoord op de huidige polarisatie

Wat voor mij heel belangrijk is, zijn dagelijkse menselijke ontmoetingen. Dat kan met bekenden of vrienden zijn, maar ook met onbekenden, bijvoorbeeld in de supermarkt. Een opmerking, een praatje, iets wat spontaan opkomt. Zo doorbreek ik het web van isolerende patronen, waar we vaak inzitten om te overleven in ons systeem. Meestal zijn we onderweg, in het doen en de haast van wat ik noem de innerlijke manager. We zijn daardoor niet aanwezig in het moment. En ontmoeting ontstaat in het moment, maar helpt ook om in het moment te komen. We kunnen elkaar hier echt mee helpen. Groet iemand op straat, laat iemand voorgaan in het verkeer, het zijn kleine, bewuste handelingen, maar ze dragen echt bij.

Deze week was ik met mijn vrouw Gebi in Lille en er ontstonden met verschillende onbekende mensen hele leuk gesprekjes, zoals het jonge meisje dat ons bediende in het Indiaas restaurant waar we aten. Door onze belangstelling vertelde ze over haar studie in Parijs die ze net had afgerond en over haar toekomstdromen. We hadden even echt contact. Ook als we bekenden of vrienden ontmoeten, is het goed om bewust te zijn of er een goede balans is tussen luisteren en praten. Vaak zijn mensen beter in praten (zenden) dan in luisteren. Of ze luisteren even en nemen dan het gesprek over vanuit de associatie die wat je zegt heeft met hun eigen verhaal. De meeste mensen zijn vooral met zichzelf bezig. Voor iedereen herkenbaar. Ook kan een gesprek verzanden in het praten over anderen of in een intellectuele discussie die afdrijft van je gevoel en het contact met jezelf. Het vraagt echt een bewuste inspanning om in een gesprek tot een echte ontmoeting te komen. Als dat gebeurt kan dat ontroerend zijn, het geeft je energie in plaats van dat het je leegzuigt. Building a church is een uitdrukking die voor mij weergeeft dat we in een waarachtige ontmoeting een levende kerk kunnen bouwen. Daar is geen stenen gebouw voor nodig. Zelf heb ik met Stichting Met hart en ziel en nu mijn dagbesteding talloze etentjes georganiseerd met mensen aan de onderkant van de samenleving. Samen eten is echt een mogelijkheid tot ontmoeting. In de communiteit waar we nu wonen, wordt twee keer per jaar een etentje georganiseerd, waarvan in de zomer op onze moestuin. Je zou dat ook zelf kunnen doen in je eigen straat of wijk. Het doorbreekt echt de huidige polarisatie, die vaak gebaseerd is op vijandige beelden die we van elkaar hebben en die gevoed wordt door de media.

Ik wil wat dieper ingaan op deze polarisatie, die met name is ontstaan tijdens de coronacrisis. Er was toen een grote groep mensen die intuïtief aanvoelde dat het beleid van de overheid niet klopte. Aan de andere kant was er een groep die het overheidsbeleid niet alleen fel verdedigde, maar zelfs niet streng genoeg vond. Angst was leidend, waarbij deze groepen lijnrecht tegenover elkaar kwamen te staan. En men elkaar bijvoorbeeld begon te verwijten nepnieuws te verspreiden. Dat doet men tot op heden. Wat is waar, wat zijn de feiten? Best ingewikkeld in deze tijd om daar als individu inzicht in te krijgen zonder terecht te komen in een van de twee kampen. Om mijn eigen gezond verstand te blijven gebruiken en kritisch te zijn naar alle partijen. Wat zou nu een min of meer neutrale waarheid kunnen zijn als het gaat over de coronacrisis? Voor mij werd tijdens de coronacrisis duidelijk dat het motief van de overheid niet enkel gericht was op het belang van de burgers, maar ook een ander belang diende. Of beter geformuleerd: de politiek en de overheid deden naar hun eigen idee wellicht wat goed was voor de burger, maar dat was wel binnen het neoliberale kader dat leidend is in onze samenleving sinds de jaren 80 van de vorige eeuw. Die terugtredende overheid om ruim baan te geven aan de vrije markt was een maatregel tegen de toenmalige economische crisis, maar is nooit meer teruggedraaid. Waar de politiek en de overheid nadrukkelijk kozen voor het alle ruimte geven aan de neoliberale economie kwam het belang van de burger maar ook van de natuur steeds meer onder druk te staan.

Burgers maar ook de natuur worden binnen het neoliberalisme beschouwd als gebruiksvoorwerp voor het streven naar winstmaximalisatie onder druk van de aandeelhouders. Dit gaat ten koste van menselijke waarden en sociale cohesie tussen mensen. Dat is voor mij het kader waarbinnen de overheid nadrukkelijk koos voor een vaccin als oplossing voor het coronavirus, ontwikkeld door de farmaceutische industrie. Hierbij was er weinig ruimte voor alternatieven en werden burgers onder grote druk gezet om dit vaccin te nemen. De kern is dat de overheid koos voor de oplossing binnen het dominante machtssysteem, zoals men dat bijvoorbeeld ook deed bij de toeslagenaffaire of bij de gaswinning in Groningen. Systeem voor mensen. Na de parlementaire enquêtes over deze beladen onderwerpen werd dezelfde conclusie getrokken, namelijk dat overheidsbeleid ten koste ging van mensen. Deze harde conclusies zijn tot op heden geen reden geweest voor de overheid om haar beleid te veranderen. Systeem gaat dus vaak voor mensen, waarbij slachtoffers worden beschouwd als bijkomende schade. Het drukt de grote spanning uit tussen het belang van het systeem en het belang van de burger. Dat was wat vooral duidelijk werd tijdens de coronacrisis en zorgde voor een grote polarisatie in de samenleving tot op de dag van vandaag. Ook als het gaat over onderwerpen zoals het klimaatbeleid, de oorlog in Oekraïne en de houding ten aanzien van Israël.

De huidige polarisatie is behoorlijk gecompliceerd met verschillende lagen. De ene groep ziet de overheid als het grote kwaad, de andere groep de toename van extreemrechts en de neiging tot autocratie en een sterke leider. Daar neigt de eerste groep dan weer toe, die het positief vindt dat deze sterke leiders de corrupte democratische structuren omverwerpt. Maar vergeet dat zij dat met name doen uit eigen belang en het vergroten van hun eigen macht. Zij verzetten zich tegen woorden als extreemrechts en fascistisch, terwijl de andere groep deze labels weer gebruikt om te benadrukken dat de huidige democratie de enige juiste basis is voor onze samenleving. Maar die groep is op die manier cognitief dissonant voor het feit dat die democratie corrupt is geraakt door de invloed van het neoliberale machtssysteem en zijn belangengroepen. Het gedeelde sprookje waar we eigenlijk met z’n allen hardnekkig in blijven geloven is dat onze machthebbers hun macht automatisch dienstbaar maken aan de samenleving. En precies dat blijkt telkens niet waar te zijn. In mijn mensvisie bestaat de mens uit een persoonlijkheid en een essentie. Deze zijn door onder andere pijnlijke ervaringen uit onze jeugd afgescheiden geraakt. Vanuit deze afgescheidenheid van onze essentie worden onze leiders juist dienstbaar aan de macht en het systeem, omdat dit de leegte en het gat vult van onze afgescheidenheid. We kunnen dit enkel doorbreken door het contact te herstellen met onze essentie, omdat we dan de basis hebben om vanuit nieuw leiderschap autonome en morele keuzes te maken onafhankelijk van het machtssysteem.

Als burger in het midden blijven van de dynamiek van deze polarisatie is een behoorlijk klus. Maar in mijn visie wel noodzakelijk willen we komen tot een werkelijk nieuwe samenleving voorbij oude machtsstructuren. Ik heb persoonlijk last van de huidige polarisatie, omdat mensen in mijn direct omgeving ook in groepen verdeeld zijn geraakt. Bepaalde onderwerpen worden daardoor vermeden. We raken op een bepaalde manier van elkaar geïsoleerd, zoals dat ook was tijdens de coronacrisis. Dierbaren mochten toen geen afscheid nemen van hun overledenen, mensen werden uit een koor geweerd omdat zij bijvoorbeeld niet gevaccineerd waren, vriendengroepen vielen uit elkaar. Er zit nog veel pijn, die niet is verwerkt en nog steeds onderliggend voelbaar is. Ook andere onderwerpen, zoals het klimaatbeleid, de oorlog in Oekraïne en de oorlog in West-Azië, verdelen mensen. Ik merk zelf dat ik niet bij de oude groep hoor die nog gelooft in het ideale beeld van onze democratie. Maar ik hoor ook niet bij de andere groep die zich wellicht terecht afzet tegen de overheid, maar daardoor juist leiders de ruimte geeft die enkel uit zijn op eigenbelang en het vergroten van macht. Ze hebben het ene narratief ingewisseld voor het volgende. Dat nergens bij horen raakt me diep in een gevoel van buitengesloten worden als mens, als individu. Als ik bij deze onderliggende pijn kom, voel ik dat er een mogelijkheid is om een burg te slaan tussen deze polariserende groepen. Namelijk door te delen wat deze polarisatie met mij als individu, als mens doet. Vanuit mijn pijn en het verlangen naar contact. Niet vanuit de wederzijdse vijandige beelden waar groepen elkaar in gevangen houden. Dit contact kan volgens mij alleen ontstaan vanuit een waarachtige ontmoeting, waar vanuit wonden kunnen helen. Dit is volgens mij nodig om te komen tot een nieuwe samenleving voorbij aan de oude machtsstructuur, waar de huidige polarisatie een onderdeel van is.