De trieste teloorgang van de Sandinistische revolutie

Aan deze trieste eeuw vol teleurstellingen heeft Daniel Ortega, president van Nicaragua, er nog een toegevoegd. In een grote toepsraak kondigde hij aan dat verkiezingen in zijn land zijn afgeschaft. Anders komen de imperialisten aan de macht.

Ortega voert samen met zijn vrouw Rosario Murillo als co-presidente sinds 2008 een dictatoriaal bewind. Wat armoede en achterstand betreft is in Latijns-Amerika alleen Haïti er slechter aan toe. De gevangenissen zitten vol politieke tegenstanders. Meer dan de helft van de bevolking moet zich staande houden in de informele economie. Dezer dagen kondigde de publieke omroep een nauwe samenwerking af met die van Wit-Rusland. Na de afschaffing van de verkiezingen riep Panama zijn ambassadeur terug voor overleg. Nicaragua verdedigt zijn soevereiniteit, desnoods met de wapens, zo reageerde Ortega. Het parlement is ondertussen begonnen met het voorbereiden van de noodzakelijke wetgeving voor de daadwerkelijke afschaffing van de verkiezingen.

Een halve eeuw geleden maakte Daniel Ortega en zijn vrouw deel uit van het Frente Sandinista de Liberación Nacional. Dat was de hoop van mondiaal links nadat Fidel Castro door de mand gevallen was met zijn kwaadaardige dictatuur, die behalve politieke tegenstanders ook homoseksuelen vervolgde. Ook was een paar jaar na zijn dood iedereen duidelijk geworden wat Mao Zedong in werkelijkheid had aangericht. In Cambodja was de Rode Khmer nog met de genocide op het eigen volk bezig.

Nee, dan de Sandinisten.

Zij vormden een brede linkse coalitie die strijd voerde tegen de dictatuur van de familie Somoza, die Nicaragua al sinds pakweg 1932 in een ijzeren greep hield. Feitelijk doel van de Somoza's was zichzelf en hun vrienden zoveel mogelijk te verrijken. Hun machtsinstrument was de gevreesde Nationale Garde. De Somoza's  genoten bij dit alles de steun van de Verenigde Staten. De Sandinisten waren na zoveel ontmaskeringen van linkse utopias de laatst overgebleven hoop.

De Sandinisten ontleenden hun naam aan Augusto César Sandino, een guerillastrijder die zich in de jaren twintig en dertig verzette tegen een Amerikaanse bezetting van zijn land die van 1912 tot 1933 duurde. President Roosevelt trok de troepen terug maar liet de macht in handen van de eerste Somoza en zijn nationale garde. Deze nodigde Sandino uit voor overleg en liet hem prompt vermoorden.

De Sandinisten vormden een aantrekkelijke coalitie van romantische revolutionairen. Pater Ernesto Cardenal, bevrijdingstheoloog, maakte er deel van uit, evenals de ridder zonder vrees of blaam Edén Pastora. In het laatste stadium van de strijd vocht de Panamese president Omar Torrijos mee, een populistische militair die onsterfelijk is gemaakt door Graham Greene in zijn boek Getting to know the general. Ook vochten - zo bleek uit foto's in de krant - veel mooie meiden mee. In 1979 nam de Amerikaanse president Carter afstand van de dictatoriale Somoza's . De laatste - Anastasio - nam de vlucht maar kreeg geen asiel in de Verenigde Staten. Hij vond een toevluchtsoord in Paraguay, waar een Sandinistisch commando hem achterhaalde en vermoordde.

Het nieuwe Sandinistische bewind kreeg steun uit de hele wereld. Nu zou in Nicaragua immers een radicaal maar democratisch alternatief voor het kapitalisme worden ontwikkeld. Iets nieuws. De Sandinisten hadden het zelf over een gemengde economie. Ze begonnen met een massacampagne tegen het analfabetisme waaraan heel veel studenten meededen. Ze begonnen met grote vaccinatiecampagnes. Ze verdeelden op grote schaal land onder de boeren. Hier leek iets heel moois op te bloeien.

Nederland behoorde tot de vele landen die een ontwikkelingsrelatie met het vernieuwde Nicaragua aangingen. Al voor de Sandinistische revolutie was een Nicaragua Komitee van de grond gekomen dat op den duur vertakkingen kreeg door heel het land. Veel gemeentes probeerden vriendschapsbanden aan te gaan met steden en dorpen. Dat bleef niet bij goede bedoelingen en fraaie verklaringen. Dankzij technische  steun van Rotterdam bijvoorbeeld kreeg de havenstad Corinto een behoorlijke kademuur. De universiteiten zochten en vonden samenwerking met die van Managua.

In het kader van al die projecten trokken veel ontwikkelingswerkers naar Nicaragua in de hoop dat ze daar konden bijdragen aan de socialistische opbouw en - onuitgesproken vaak genoeg - dat ze zo'ń leuke revolutionaire aan de haak konden slaan. Veel van deze lieden waren recht in de leer en wat de opbouw van de socialistische samenleving betreft roomser dan de paus. Toch leidden ze vaak een luxueus leven omdat zij vanuit Europa salarissen ontvingen waarvan een Nica alleen maar kon dromen. Ondanks die persoonlijke rijkdom kwamen zij maar al te vaak ongekamd, slordig gekleed en op sandalen naar hun werk, waardoor zij bij de Nicaś de bijnaam sandalistas kregen. Ze doorbraken namelijk de Latijns-Amerikaanse norm dat je - hoe arm je ook bent - er altijd zo knap mogelijk bijloopt. Over het algemeen kregen de Nicaraguanen een gloeiende hekel aan de scherpslijpers onder hen.

In de Verenigde Staten was Ronald Reagan aan de macht gekomen. Hij beschouwde het Sandinistische bewind als een soort Sovjet-satelliet. Daarom kondigde hij economische sancties af. Ook steunde hij een door de CIA in het leven geroepen zogenaamde bevrijdingsbeweging, die in het algemeen spraakgebruik bekend stond als de Contra´s. Zo kregen de Sandinisten met een burgeroorlog te maken. Daardoor kwam de compromisloze, streng marxistische, Castro-achtige vleugel sterk naar voren. De leider daarvan was Daniel Ortega, sinds de zege van de revolutie al president. Hij wist andersdenkenden in een lang proces op een zijspoor te schuiven.

Zo begonnen de Sandinisten al in de jaren tachtig al aan glans te verliezen. Ortega liet een opstand neerslaan van de Miskitu, een inheems volk dat zijn manier van leven door de Sandinistische hervormingen zag aangetast. Een belangrijk lid van de regering, Violeta Chamorro, nam al in een vroeg stadium afstand van de Sandinisten. Zij was de weduwe van Pedro Chamorro, eigenaar en hoofdredacteur van de krant La Prensa, die de laatste Somoza president, Anastasio, altijd het hoofd had geboden. Daarom was hij vermoord. Violeta zag de democratie teloor gaan.

De Sandinisten zijn ondanks de Amerikaanse sancties en de terreur van de Contras tot 1990 aan de macht gebleven. De aanhang in Europa is ze lang trouw gebleven. Zo werd Violeta Chamorro ijverig gedemoniseerd. In 1990 zagen de uitgeputte Sandinisten  zich gedwongen tot een compromis met de oppositie. Onderdeel daarvan waren nieuwe verkiezingen. Die werden gewonnen door een coalitie van rechtse partijen. Violeta Chamorro werd president. Ze zou dat tot 1997 blijven. Ortega bleef leiding geven aan de Sandinisten, die verkiezing op verkiezing verloren ondanks het feit dat hun tegenstanders een extreem economisch liberalisme doorvoerden, dat zeer ten koste ging van de gewone Nica´s.

Mondiaal links probeerde sinds 1990 het Sandinistische experiment zoveel mogelijk te vergeten. Nicaragua verdween uit het nieuws. het herkreeg de status van verre armoedige  uithoek ergens in Centraal-Amerika, om zo te zeggen een soort Oude Pekela.

In 2008 behaalde Daniel Ortega eindelijk een stembuszege. Hij heeft de macht sindsdien niet meer uit handen gegeven. Zijn rechterhand bij dit alles is Rosario Murillo, sinds 1979 zijn echtgenote. Rosario begon als secretaresse van Pedro Chamorro, de vermoorde eigenaar van La Prensa. Pas sinds de eeuwwisseling bemoeit  zij zich nadrukkelijk met de politiek. Tegenwoordig neemt Ortega geen beslissingen zonder haar bemoeienis. in 2022 werd zij zelfs uitgeroepen tot co-president. Volgens kwade tongen is zij de kwade genius achter het tirannieke beleid maar daar kan misogynie achter zitten. Van Violeta is wel bekend dat zij zeer vroom is en een vurig aanroepster van de heilige Maria.

Na de machtsovername in 2008 heeft Nicaragua geen eerlijke verkiezingen meer gekend. Het sociale gezicht van de Sandinistische beweging blijft beperkt tot enige retoriek. Daarbij is de taal van Ortega en de zijnen vooral nationalistisch. Hij spiegelt zich wat dat betreft aan Poetin, met wie het echtpaar goede betrekkingen onderhoudt. Gewone burgers moeten voorzichtig zijn met wat ze zeggen. Voor je het weet, zit je in het gevang. In zijn reisadvies raadt het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken toeristen dan ook aan in Nicaragua politieke onderwerpen te mijden.

Tegelijkertijd ziet men verschijnselen die erg aan persoonsverheerlijking doen denken. Daniel en Rosario, de co-presidente genieten constante verering in de officiële media. Omdat Nicaragua uit het werldnieuws verdwenen was, konden zij vrij ongestoord hun gang gaan zonder dat de mondiale opinie zich om hen bekreunde. Als het bericht over het einde van de verkiezingen is verklonken, zal Nicaragua opnieuw in de vergetelheid verdwijnen.

Verleden maand overleed de Miskitu-leider Broolkyn Rivera in de gevangenis. Amnesty International eist van de autoriteiten dat zijn familie de stoffelijke resten ontvangt zodat hij een traditionele begrafenis kan krijgen. Ze heeft ook recht op de waarheid rond zijn dood, aldus Ana Piquer, directeur Amerika´s van Amnesty. Ze vreest ook verdere repressailles.

Dit ene en absoluut niet unieke voorbeeld zegt genoeg. De Sandinistische beweging is niet meer dan een machtsmachine die alleen geïnteresseerd is in gehoorzaamheid en met repressie reageert op elke kritiek. Wat dat betreft zijn de dagen van de Somoza´s teruggekeerd. Tienduizenden Nica's zijn hun vaderland om politieke redenen ontvlucht, onder wie de meeste leiders van oppositiepartijen.

En nu dan die zelfontmaskering rond het schrappen van verkiezingen voor altijd. Het is triest om deze verwording te zien. En om vast te stellen hoe dit grijze echtpaar alleen door wraak en rancune lijkt te worden voortgedreven. Daniel Ortega en Rosario Murillo, zij zijn op hun oude dag exempelen van deze kwade tijd.

Voor het overige ben ik van mening dat het toeslagenschandaal niet uit de publieke aandacht mag verdwijnen en de affaire rond het Groninger aardgas evenmin zeker nu de laatste putten open blijven en Friesland zo´n schandelijke compensatie geboden krijgt voor het toestaan van nieuwe winningen.

Beluister Het Geheugenpaleis, de wekelijkse podcast van Han van der Horst en John Knieriem over politiek en geschiedenis. Nu: abortus opnieuw ter discussie.