De strijd is niet óf klasse óf racisme

Binnen links bestaat een oude discussie die vandaag op waait en nog steeds relevant is: wat is de fundamentele strijd? De klassenstrijd, of moeten we racisme als een zelfstandige machtsstructuur begrijpen?

Sommige mensen op links stellen dat er uiteindelijk maar één werkelijke strijd bestaat: de klassenstrijd. Werkende mensen hebben, ongeacht huidskleur, afkomst, gender of religie, immers een gemeenschappelijk belang tegenover degenen die kapitaal en productiemiddelen bezitten. Racisme verdeelt de arbeidersklasse en leidt af van dat gezamenlijke belang.

Daar zit een belangrijke waarheid in. Wie racisme wil bestrijden zonder economische ongelijkheid te bespreken, mist een onderdeel van het probleem. Maar het omgekeerde is het minstens zo waar: wie denkt dat racisme vanzelf verdwijnt zodra we economische ongelijkheid oplossen, ontkent hoe diep racisme en discriminatie in onze samenleving is verankerd.

Twee mensen kunnen hetzelfde werk doen, hetzelfde verdienen en tot dezelfde klasse behoren, maar toch niet dezelfde maatschappelijke positie hebben. De één kan gemakkelijker worden aangenomen, promotie maken of een woning vinden, terwijl de ander vanwege naam, huidskleur, afkomst of religie, geaardheid en/of beperking tegen uitsluiting aanloopt. Klasse alleen verklaart dat verschil niet.

Racisme is daarom ook niet simpelweg een verdeel truc van het kapitalisme. Kapitalisme ontwikkelde zich in een wereld waarin mensen al hiërarchisch van elkaar werden onderscheiden. Kolonialisme en slavernij verbonden die verschillen vervolgens aan arbeid, bezit, rechten en macht. Economische uitbuiting en racisme en discriminatie zijn daardoor historisch met elkaar verweven geraakt.

En daar komt ook witheid in beeld. Witheid betekent niet simpelweg een witte huidskleur en ook niet dat iedere witte persoon rijk, machtig of racistisch is. Het gaat om een maatschappelijke positie waaraan historisch bepaalde voordelen en rechten verbonden zijn geraakt.

Een witte arbeider kan economisch net zo goed worden uitgebuit, maar tegelijkertijd bepaalde vormen van racisme en discriminatie niet ervaren. Dat helpt verklaren waarom klassen solidariteit niet automatisch ontstaat. Mensen kunnen hetzelfde economische belang hebben en toch een verschillende positie binnen de samenleving innemen.

Daarom vind ik het begrip rassenstrijd overigens misleidend. Er staan geen natuurlijke menselijke rassen tegenover elkaar. Het gaat niet om witte mensen tegenover zwarte mensen of mensen van kleur. Het gaat om de strijd tegen structuren die mensen op basis van huidskleur, afkomst, geaardheid, beperking of religie verschillend behandelen.

Maar ook antiracisme zonder klassenanalyse schiet tekort. Een bedrijf wordt niet ineens rechtvaardig omdat er een zwarte vrouwlijke directeur aan de top zit, terwijl duizenden werknemers onderaan slecht worden betaald. Representatie is belangrijk, maar representatie alleen verandert de verdeling van de economische macht niet.

Hier kan intersectionaliteit ons verder helpen. Niet als een lijstje van identiteiten, maar als een manier om naar macht te kijken. Klasse, racisme en gender bestaan niet in afzonderlijke werelden. Een vrouw kan tegelijkertijd te maken hebben met economische ongelijkheid, seksisme en racisme. Het ene kun je niet simpelweg wegstrepen tegen het andere.

We hoeven daarom niet te kiezen tussen klassenstrijd en de strijd tegen racisme.

De arbeidersbeweging kan niet van mensen die racisme en discriminatie ervaren vragen om dat probleem te parkeren totdat economische ongelijkheid is opgelost. Maar de antiracistische beweging kan evenmin over rechtvaardigheid spreken zonder te kijken naar bezit, arbeid en economische macht.

De emancipatie opdracht moet groter zijn.

Niet klasse óf racisme. Niet witte mensen tegenover zwarte mensen. Maar een gezamenlijke strijd tegen structuren die mensen economisch uitbuiten, raciaal ordenen en maatschappelijk uitsluiten.

Want solidariteit betekent niet dat we verschillen moeten negeren. Werkelijke solidariteit begint juist wanneer we erkennen dat we niet allemaal op dezelfde manier door hetzelfde systeem worden geraakt.