De SP zit op een doodlopende weg maar het is nog niet te laat

Na de elfde verkiezingsnederlaag op een rij staat de SP voor een keuze. Doorgaan op de ingeslagen weg en een marginale politieke partij worden of een andere weg inslaan? Andere linkse partijen en politici in het buitenland hebben laten zien hoe je succesvol kunt zijn: door voorop te gaan in de strijd tegen klimaatverandering, fascisme en kapitalisme en door solidariteit centraal te stellen. Kijk naar Die Linke, Mamdani, AOC, de Britse Greens en de Belgische PvdA. Meebuigen met de zondebokpolitiek van rechts is een doodlopende en moreel verwerpelijke weg.

Wie terugkijkt ziet, even kort door de bocht gesteld, dat het verval van de SP is ingezet met het vertrek van Emile Roemer als partijleider. Daarvoor was er grote winst en daarna ook weer verlies maar waren zo’n 15 zetels in de Tweede Kamer een bijna vaste basis geworden. De laatste gemeenteraadsverkiezingen hebben laten zien dat daar vrijwel niks van over is. De SP was al weg uit Europa, heeft nog maar 3 zetels in de Tweede Kamer en in de meeste steden nog maar 1 of hooguit 2 zetels. Bij de volgende provinciale statenverkiezingen valt het doek als de partij geen andere keuzes gaat maken.

Wat veranderde er?
De SP heeft net als veel andere radicaal linkse partijen twee stromingen. De meer progressieve leden die solidariteit vooropzetten ook als ze daardoor standpunten innemen die niet bij iedereen goed vallen. En de meer populistische leden die vooral willen luisteren naar wat er leeft in bepaalde delen van de samenleving, bij de SP vooral de volkswijken. Eerst Jan Marijnissen en later Emile Roemer wisten die twee nog te verenigen. De meerderheid van de ene stroming hield rekening met een minderheid van de andere stroming. Soms was dat lastig maar het werkte wel. Dat veranderde met de keuze voor Lillian Marijnissen als fractievoorzitter en nieuwe partijleider. De populisten wonnen en kwamen op steeds meer cruciale posities in de partij te zitten. De meer principieel linkse stroming verloor steeds meer mensen die zich niet meer thuis voelden bij de SP.  De populistische stroming kreeg steeds meer vrij spel en had weinig oog voor andere geluiden in de partij, die er wel degelijk waren en nog steeds zijn.

Electoraal gat
De populisten wilden de SP positioneren door zich vooral af te geven op andere zogenaamd elitaire linkse partijen. Hoogste eer zo leek het wel, was het om bij talkshows als Vandaag Inside mee te kunnen praten aan de borreltafel met de conservatieve oude witte mannen en de SP neer te zetten als de enige linkse partij die ‘wel deugt’ in dat soort gezelschap. Het is in Twitterkringen ook wel bekend als ‘Vrij Links’, in Engeland ‘blue labour’. En politicologen noemen het ook wel links conservatief. Volgens een aantal politicologen zit daar een enorm electoraal gat. Wel opkomen voor de verworvenheden van de verzorgingsstaat en mensen met lage inkomens maar tegelijk zeer kritisch zijn op immigratie en meegaan met rechtse frames als migratieplafonds, kritiek op moslims en de opvang van vluchtelingen of arbeidsmigranten problematiseren. Hier voelde de SP onder Lillian Marijnissen zich duidelijk het beste thuis.

Moreel kompas
En omdat veel mensen kort van geheugen zijn: nee, dit was niet altijd zo bij de SP. Zo voerde Jan Marijnissen (april 2008) een fel debat met Wilders over de manier waarop hij moslims wegzette. Hij confronteerde Wilders met zijn voorstel om artikel 1 van de Grondwet te schrappen en daarmee discriminatie mogelijk te maken. En Emile Roemer liep de Tweede Kamer uit (mei 2011) toen Wilders sprak over 'islamitisch stemvee' waarmee de PvdA Nederland volgens Wilders de afgelopen decennia zou hebben laten volstromen. Roemer vond dat Wilders met zijn 'zeer schofferende woorden' zo beledigend voor moslims was dat hij tegen Wilders zei dat hij weigerde nog verder te luisteren. Het morele kompas werkte toen duidelijk nog wel.

Fast forward naar het recente verleden. Lillian Marijnissen is opgevolgd door Jimmy Dijk. Maar na jarenlang vrijwel volledig de populistische koers te hebben gevoerd, zit dat zo verankerd in grote delen van de partij, niet in het minst de partijtop, dat er keuzes gemaakt worden die zeer omstreden zijn en terecht. Denk aan het voorgestelde migratieplafond en de motie Bente Becker, waar de SP voor stemde (en daarna spijt betuigde, dat wel). Er zijn raadsfracties die filmpjes maken waarin ze uitleggen waarom extra opvang van vluchtelingen vooral niet in hun gemeente moet in plaats van solidair te zijn. Of die in het kieskompas voor de gemeenteraadsverkiezingen dichter bij extreemrechts uitkomen dan bij progressief-links. En een nieuw dieptepunt, dat weer veel mensen bij de SP wegjaagt, een lokale SP-fractie die onderhandelt met de lokale PVV om samen een gemeente te gaan besturen (Pekela) en dat dus niet bij voorbaat uitsluit in combinatie met een landelijk bestuur dat dit tolereert. Dit zijn geen incidenten meer maar uitingen van een jarenlang opgebouwde koers die niet of nauwelijks gecorrigeerd is.

Het slechtste van twee werelden
Naast moreel verwerpelijk is het ook een verliezende strategie. Met deze koers versterk je eigenlijk alleen maar het verhaal van (extreem) rechts. Je jaagt de progressief linkse kiezers en partijleden weg en krijgt de populistische stem er niet voor terug. Want ontevreden kiezers gaan dan toch liever voor extreem- of radicaal-rechts (het origineel) als ze gevoelig zijn voor deze zondebokpolitiek. Of zoals de Duitsers zeggen: een wedstrijdje stinken met een stinkdier win je nooit! Dat dit een verliezende strategie voor linkse partijen is, is inmiddels door allerlei onderzoeken in veel landen bevestigd.

En voor een groot deel van het vaak veel links progressievere kader en dat deel van de stemmers, is het ook helemaal geen kwestie van strategie maar van aan de goede kant van de geschiedenis staan. Zij zien vreemdelingenhaat en fascisme opkomen en vinden dat een partij die opgericht is met menselijke waardigheid, gelijkwaardigheid en solidariteit als belangrijkste waarden, voorop moet lopen in de strijd in plaats van mee te buigen. Het voelt voor hen alsof de partij die altijd voor de underdog opkwam nu op zijn best toeschouwer is en op zijn slechtst staat te juichen. Alsof de partij de kant van de pestkoppen heeft gekozen. Bij zo’n partij voelen veel mensen die juist voor alle kwetsbare groepen willen opkomen (solidariteit!) zich niet meer thuis. De SP is na het vertrek van Roemer dan ook niet alleen heel veel kiezers maar ook heel veel actieve mensen kwijtgeraakt.  

De strategie van de partijtop verenigt het slechtste van twee werelden. En zo verlies je verkiezing op verkiezing op verkiezing. Hoe je het ook probeert te spinnen, de gemeenteraadsverkiezingen waren een dramatisch dieptepunt voor de SP: van 440 raadszetels in 2014 naar 105 nu.

Die Linke vs. Sahra Wagenknecht
De Duitse zusterpartij van de SP, Die Linke, zat in een enigszins vergelijkbare crisis voor de breuk tussen de partij en Sahra Wagenknecht. De populaire Wagenknecht wilde een streng asiel- en migrantenbeleid voeren en tegelijk de verzorgingsstaat in oude glorie herstellen. Dat zou meer kiezers aanspreken. Wagenknecht richtte na de nodige conflicten haar eigen partij op en de peilingen leken haar lange tijd gelijk te geven. Die Linke leek ten dode opgeschreven. Maar dat veranderde. Uiteindelijk haalde Wagenknecht de landelijke kiesdrempel net niet en kwam Die Linke weer helemaal terug met vernieuwde energie en uitstekende uitslagen. Dat deed ze door een authentiek en schaamteloos links geluid te laten horen dat opkomt voor alle kwetsbaren in de samenleving ook vluchtelingen en migranten, maar ook door van deur tot deur te gaan voor lagere huren en door de grootste uitdager te worden van de AfD en met passie diens extreemrechtse gedachtengoed te bestrijden. Niet bang zijn om kiezers te verliezen maar je eigen keuzes maken uit solidariteit en daarvoor staan. Je ziet het ook bij andere buitenlands successen Ook Mamdani en de Greens in Engeland doen dat en winnen verkiezingen met een radicaal linkse agenda. Voor Die Linke was het uiteindelijk bevrijdend om de Wagenknecht-stroming kwijt te zijn. Ook al omdat ze onder Wagenknecht die later met eigen partij toenadering tot de AfD zocht, ook te weinig pro-Oekraïne konden zijn. Onder jongeren werd Die Linke in de Bundestags-verkiezingen zelfs het populairst. Het verschil met de huidige SP die nauwelijks jongere kiezers trekt, kan nauwelijks groter zijn.

Het debat naar links trekken
De strategie van Die Linke, de Greens, Mamdani is vergelijkbaar. Ze luisteren naar wat er leeft, komen met concrete en radicale oplossingen en domineren zo het debat. Maar ze gaan voor geen millimeter mee in het ondertussen overheersende (extreem) rechtse discourse dat vluchtelingen, moslims, migranten, trans personen een probleem zouden zijn. In plaats daarvan gebruiken ze hun ‘zendtijd’ om het hele debat naar links te trekken. En om ervoor te zorgen dat het weer gaat over de echte probleemgroepen, zoals miljonairs, grote bedrijven en huisjesmelkers. Ze snappen dat iedere keer dat een linkse politicus meegaat in het frame van de zondebokpolitiek deze de kapitalisten steunt en de werkende klasse in de steek laat. En dat je alleen links bent als je niet selectief solidair bent maar solidair bent met alle kwetsbare mensen ongeacht herkomst, kleur, seksuele voorkeur, gender en noem maar op.

Struisvogelpolitiek?
Het zoveelste verlies bij de SP werd door de partijtop en getrouwen gevierd alsof het winst was. Zo redeneerde men in Oss (van 8 naar 4 zetels) dat dat eigenlijk winst was omdat er tijdens de vorige ronde 5 raadsleden waren afgesplitst en in Zutphen (van 3 naar 2 zetels) dat er meer mensen op de SP gestemd hadden dan bij landelijke verkiezingen (waar natuurlijk veel meer partijen meededen). Ook landelijk was dat de teneur, de weg omhoog is ingezet, al is het nog pril. Maar resultaten in een SP-bolwerk als Nijmegen (van 3 zetels naar 1 zetel) zouden alle alarmbellen moeten doen afgaan. De SP zit het langst in de raad van Nijmegen en Oss en haalde in Nijmegen nog nooit zo’n slechte uitslag. Het is een van de voorbeelden van de dramatische uitslag die het ergste doet vrezen voor de volgende verkiezingen.

Kennelijk was de kop in het zand steken de enige manier voor de partijtop om te blijven zitten zonder de koers te hoeven verleggen. In de politiek kan het altijd weer omslaan. D66 en GroenLinks waren ooit op een dieptepunt met ieder drie zetels in de Kamer. Ze staan er nu veel beter voor maar dat is wel nadat ze dingen anders zijn gaan doen. De weigering om zelfs maar te erkennen dat het niet goed gaat met de SP doet het ergste vrezen.

Een winnende partij
Maar het is nog niet te laat. Kijk naar de successen in het buitenland en dump het links conservatieve populisme. Elke keer als (extreem) rechts en media over vluchtelingen, migranten of buitenlanders hebben, wijs ze erop dat zij niet het probleem zijn maar juist onze steun verdienen. Ook als dat niet populair is. De enige minderheid waar we tegen moeten strijden is die van de extreme rijken. Gebruik daar je ‘zendtijd’ voor: heb het over de extreem ongelijke verdeling van welvaart, het opkomend fascisme en de klimaatcrisis. Kom op voor alle mensen die het moeilijk hebben of ze nu hier geboren zijn of niet, ongeacht geloof of identiteit. Vecht voor een leefbare planeet en loop voorop in de strijd tegen het opkomend fascisme. En niet een beetje maar voor honderd procent. Dat ben je niet alleen aan jezelf verplicht als je jezelf socialistische partij noemt en solidariteit voorop hebt staan, het is ook de enige manier voor de SP om te overleven en weer een winnende partij te worden.

Eric van Kaathoven (fractievoorzitter SP Gelderland), op persoonlijke titel