De revolutie van paus Leo XIV is er niet een van de wereld maar van onze harten en zielen

Ik moet nog steeds drie romans uit lezen maar steeds doet zich een hinderpaal voor. Nu is dat de eerste encycliek van paus Leo XIV, Magnifica Humanitas , oftewel Geweldige mensheid. Voor niet katholieken: een encycliek is een soort opiniestuk van de paus zelf. Gelovigen moeten de meningen van Christus´ plaatsbekleder op aarde natuurlijk serieus nemen maar het is geen geloofswaarheid. Je kunt er anders over blijven denken en toch met gerust hart ter communie gaan.

Pausen zijn niet spaarzaam met woorden. Encyclieken hebben meestal de omvang van een behoorlijke brochure. Dat geldt ook voor Magnifica Humanitas.

Paus Leo XIV sluit rechtstreeks aan op de beroemdste encycliek van zijn naamgenoot  Leo XIII, Rerum Novarum uit 1891. Dit oude verhaal is nog steeds de moeite waard. De vertaling van Rerum Novarum is niet over nieuwe dingen, zoals de huidige heilige vader zegt, maar 'over de revolutie'. Een scherpere aanval op het kapitalisme heb ik zelden gelezen.

Vervolgens veroordeelt Leo XIII de grote concurrerende levensbeschouwingen van zijn tijd, het liberalisme én het socialisme even hard. Daarna schetst hij een eigen toekomstbeeld dat bekendheid kreeg als de katholieke sociale leer. Leo XIII - en hij was lang niet de enige katholieke leider in zijn tijd - greep terug op de middeleeuwse gilden. Daarin waren meesters en knechts per branche verenigd. Iets dergelijks wil de katholieke sociale leer ook: patroons en arbeiders die in gezamenlijk overleg eerlijke lonen en sociale bescherming afspreken, bijvoorbeeld in de vorm van verzekeringen tegen ziekte, invaliditeit en werkloosheid. In plaats van klassenstrijd bepleit Leo XIII klassensamenwerking. Die is geboden in het algemeen belang en natuurlijk in overeenstemming met de katholieke ethiek.

De huidige paus Leo XIV neemt in zijn encycliek deze Rerum Novarum tot uitgangspunt om vervolgens de blik te richten op robotica en kunstmatige intelligentie want volgens hem doordringen die ieders leven tot in de diepste vezels. Die kunnen immers ontregelende effecten hebben. Daarom heeft de maatschappij instrumenten nodig om die tegen te gaan. Leo citeert vervolgens paus Franciscus die waarschuwde tegen de concentratie van macht in handen van weinigen die kennis van 'kernenergie, biotchnologie, informatietechnologie, kennis over het DNA en vele andere zaken' weten te monopoliseren. Het is maar de vraag of zij die kennis voor het algemeen welzijn toepassen.

Net als Leo XIII predikt nummer XIV geen revolutie. Hij begint over de culturele en spirituele wortels van de grote veranderingen die de mensheid doormaakt. Hij haalt de bijbel erbij. Bouwt de mensheid aan een nieuwe Toren van Babel, die onder zijn eigen gewicht instort? Of zal zij een voorbeeld nemen aan Nehemia, die de joden na de Babylonische ballingschap terugleidde naar Jeruzalem? Hij herbouwde de stad niet volgens een strak en groots plan maar liet het over aan de gemeenschap. Mannen, vrouwen, priesters en ambachtslieden schiepen zich woningen naar hun eigen zin. Zo vormde zich een gemeenschap. "Thus ancient Jerusalem rediscovers a common language - not one of uniformity, but one of communion, namely the harmony that arises when all persons assume their own role and recognize that their strength comes from the Lord." Leo XIII had het precies zo kunnen zeggen.

Wat is de moderne toren van Babel? Dat is de afgodendienst van de winst waar de zwakken het slachtoffer van worden, de uniformiteit die verschillen wegpoetst en de misvatting dat één digitale taal alles onder woorden kan brengen. Zo dreigt ontmenselijking. Dan wordt een toekomst gebouwd die God uitsluit en de naaste reduceert tot een middel. In plaats daarvan kiest de paus voor het pad van Nehemia en hij voegt daar fijntjes aan toe: "Laten we van de Stad Gods een veilige plek maken voor terugkerende vluchtelingen".

Hoe doe je dat? De paus zou de paus niet zijn als hij een krachtige relatie tot God niet tot uitgangspunt nam. Daarbij hoort - elk katholiek opgevoed kind weet dat trouwens - de erkenning dat wij mensen onvolmaakt zijn en gemakkelijk ten prooi vallen aan verleidingen zoals de misvatting dat je met technologie al je problemen (en die van de naaste) kunt oplossen. Hoop op de volgende upgrade is een valse hoop. In plaats daarvan dienen wij digitale geletterdheid en wetenschappelijk onderzoek in te zetten voor gerechtigheid en vrede.

Na deze vaststellingen volgt de bulk van de encycliek. Daarin vindt de lezer een geschiedenis van hoe de kerk door de eeuwen heen met maatschappelijke problemen omging en in het bijzonder hoe de katholieke sociale leer sinds Leo XIII is geëvolueerd. Dat gebeurde onder meer onder invloed van paus Pius XI. In het hart van de economische crisis uit de jaren dertig gaf hij nieuwe impulsen in zijn encycliek Quadragesimo Anno, in het veertigste jaar. Dat was vooral een warm pleidooi voor een harmoniemodel.

Ook Leo XIV biedt ons een uitgebreid hoofdstuk over de katholieke sociale leer nu. Heel in het kort: Elk menselijk persoon vormt een afspiegeling van de Goddelijke Drieëenheid. Daarom zijn alle menselijke wezens gelijkwaardig (let op: er staat niet gelijk). Die gelijkwaardigheid kan op verschillende manieren tot uiting komen: dat je recht hebt op een materieel waardig leven, dat de samenleving je waardigheid als persoon erkent en dat die  waardigheid is gestoeld op het feit dat God elk mens liefheeft.

Dit heeft gevolgen voor de manier waarop mensen met elkaar horen om te gaan. Magnifica Humanitas onderstreept de fundamentele betekenis van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, die de Verenigde Naties in 1948 uitvaardigden. Zij zijn onvervreemdbaar en gelden voor iedereen. Punt uit. Rechten van minderheden dienen op grond hiervan eveneens te worden gewaarborgd. Daarnaast verdienen vrouwenrechten bijzondere aandacht omdat zij maar al te vaak het slachtoffer zijn van uitsluiting, mishandeling en geweld, zoals paus Franciscus al vaststelde. Een levensbeschouwing of politieke ideologie is niets waard als die niet uitmondt in het opbloeien van personen met hun onvervreemdbare rechten.

De overkoepelende doelstelling van de katholieke sociale leer is het algemeen welzijn. Dat kan alleen tot stand komen als mensen de kans krijgen zich volgens hun eigen talenten en wensen te ontwikkelen. Daarbij benadrukt de paus dat wij sociale wezens zijn. We komen pas tot volle ontwikkeling als onderdeel van een gemeenschap en niet als individu. Het is aan overheden om een cultuur van samenwerking en ontmoeting tot stand te brengen op zo'n manier dat iedereen vanuit de eigen positie meewerkt aan het algemeen welzijn. Daarbij - benadrukt Leo XIV - mogen de meest kwetsbaren niet achterblijven.

Hoe dan? De paus benadrukt dat God aarde, water, lucht en natuurlijke hulpbronnen heeft geschonken aan de mensheid als geheel. Er is niets tegen particulier bezit maar dat hoort altijd ondergeschikt te blijven aan de gemeenschappelijke beschikbaarheid van het door God geschonkene. Daarom horen wij ons bezit in te zetten voor algemeen welzijn. Dat is wat anders dan er afstand van doen.

Daarna volgt een oud element in de katholieke sociale leer. Subsidiariteit. Beslissingen moeten op een zo laag mogelijk niveau worden genomen. De gemeente hoeft niet te regelen wat buren in een straat zelf aan kunnen. En de staat moet niet in handen houden wat door gemeentes beter kan worden geregeld. Idealiter komen beslissingen dus zo dicht mogelijk bij de betrokkenen zelf tot stand. Die subsidiariteit is overigens tot een belangrijk uitgangspunt gemaakt van de Europese Unie. Geen wonder, daarin vormen christendemocraten de grootste fracties.

Solidariteit van de sterken met de zwakken en sociale rechtvaardigheid zijn noodzakelijk om een  maatschappij te vormen waarin mensenrechten en harmonie daadwerkelijk worden gewaarborgd. Een lakmoesproef daarbij - zegt Leo - is de manier waarop migranten worden behandeld. Hij wijst terug op wat hij al zei over mensenrechten en gelijkwaardigheid. Als je die in aanmerking neemt, dan biedt migratie een kans voor ontmoetingen en wederzijdse verrijking van mensen.

Dit alles bij elkaar dient dan op mondiaal niveau te leiden tot integrale menselijke ontwikkeling.

Is kunstmatige intelligentie dan een kans of een bedreiging? Leo XIV beschouwt die als een waardevol instrument dat je met waakzaamheid moet hanteren. Al was het alleen maar omdat de benodigde datacentra zoveel energie, water en andere natuurlijke hulpbronnen gebuiken. Tegelijk kan kunstmatige intelligentie ontaarden in een instrument van onderdrukking en misleiding. "The exclusion of the vulnerable becomes cloaked in a veneer of neutrality and objectivity against wich it becomes difficult to raise objections. In this way, injustice goes unnoticed, and compassion, mercy and forgiveness - understood not as mere appearances but as real political actions - gradually disappear from view."

Vervolgens geeft de paus tal van aanbevelingen voor hoe op een verantwoorde manier met kunstmatige intelligentie om te gaan maar dat blijft allemaal op een ethisch en theoretisch vlak. Hij vertelt er niet bij hoe wij concreet kunnen voorkomen dat deze nieuwe technologie het speeltje blijft van enkele tech lords.

De Heilige Vader beëindigt zijn betoog met een uitvoerig hoofdstuk over Waarheid, Arbeid en Vrijheid. Een echte democratie wordt gekenmerkt door een zoektocht naar de waarheid en niet door manipulatie want alleen zo kan men werken aan het algemeen welzijn. Om dit te bereiken is het essentieel dat communicatie waarachtig is. Uiteraard is leugenachtige content op (sociale) media een groot gevaar. Daarvoor zijn, naast een paar andere zaken, serieuze journalistiek en platforms voor discussies op inhoud onontbeerlijk. Ook al omdat de waarheid naar boven komt in onderlinge communicatie waarbij de deelnemers elkaar in hun waarde laten. Het is aan het onderwijs om kinderen uit te rusten met de vaardigheden die daarvoor nodig zijn. Leo XIV wijst op de gekmakende gevolgen van sociale media waarop pesten, intimidatie en seksuele exploitatie schering en inslag zijn. Geef kinderen niet zomaar een mobieltje, waarschuwt de paus. Houd in de gaten wat ze er mee doen.

Tenslotte vreest de paus dat de voortdenderende technologische revolutie tot werkloosheid kan leiden. Hij bepleit een economie, die een prijs toekent aan de menselijke waardigheid. Daarom is het onvoldoende het succes van naties te meten aan de groei van het GDP. Hij roept op parameters te ontwikkelen om het welzijn van de burgers te meten. Ondertussen nemen de zaken eerder een keer ten kwade. De paus wijst op mensenhandel en nieuwe vormen van slavernij, bijvoorbeeld bij het delven van de bodemschatten die essentieel zijn voor de hardware van de informatiemaatschappij.

Uiteindelijk mondt zijn betoog uit in een pleidooi voor een wereldsamenleving, gebaseerd op liefde. De paus wil dan ook, zegt hij in de laatste alinea, dat we wevers van hoop worden en hij vraagt om de hulp van Maria, moeder Gods.

Zo blijkt dan deze Leo, net als zijn naamgenoot uit het laatst van de negentiende eeuw, een meester in het schetsen van grote en kleine maatschappelijke kwalen. Hij geeft ons veel stof tot nadenken. Dat maakt Magnifica Humanitas tot een waardevol document.

Maar deze encycliek is allesbehalve een routekaart naar  de opbouw van een nieuwe, rechtvaardige samenleving. Het is wel een handleiding maar dan voor personen, voor mensen, hoe zij hun blik op de wereld kunnen veranderen om vervolgens met de naasten te bouwen aan een samenleving waarin harmonie, gerechtigheid en menselijke waardigheid centraal staan. Leo bepleit een cultuuromslag, niet een politieke of sociale  revolutie. Hij spreekt zowel U en mij aan als de tech lords en de bewoners van Witte Huis, Kremlin of Elysée. Allemaal. Leo wil bekeren. Zijn revolutie is er niet een van de wereld maar van onze harten en zielen.

Voor het overige ben ik van mening dat het toeslagenschandaal niet uit de publieke aandacht mag verdwijnen en de affaire rond het Groninger aardgas evenmin zeker nu Friesland zo´n schandalige compensatie geboden krijgt voor nieuwe winningen.

Beluister Het Geheugenpaleis, de wekelijkse podcast van Han van der Horst en John Knieriem over politiek en geschiedenis. Nu: angst voor de vreemdeling