De profileringsfuik: hoe extreme uitspraken politieke partijen tegenhouden

D66 maakte het vorig jaar mee. Ze voerden een campagne vol inzet over positiviteit, waarin alles kon als je het maar goed aanpakte. Zaken konden uit de sloop worden getrokken. Het werd eindelijk weer een tijd waarin dingen werkelijk zouden gaan gebeuren. En dus: een minderheidskabinet met de VVD. Waarom niet? D66 had net 26 zetels behaald, VVD zat op 22 zetels, en de rest van het land was toch ook wel toe aan wat optimisme. Bijna honderd dagen later bleek het voorzichtig gezegd tegen te vallen.

Niet omdat het regeerakkoord slecht was geschreven. Niet omdat D66 niet hard werkte. Maar omdat iets wat in campagnes goed klinkt—samenwerken, pragmatisch zijn, met iedereen praten—in werkelijkheid voortdurend stopt bij de harde realiteit: je hebt geen meerderheid. Je zit met een VVD aan tafel die niet aan het regeren is. Die bevindt zich in constante campagnemodus. Dat is de werkelijke kwestie.

Coalitiegenoten worden afgestraft
Laten we eerst even teruggaan in de tijd, want patronen herhalen zich. D66 boekte in 2017 forse winst met 19 zetels. In 2021 werd het nog beter: 24 zetels. Dit leek stabiliteit en groei. Maar in 2023 kwam de afstraffing: terug naar negen zetels. Een verlies inderdaad. Maar wat zich daarna afspeelde, was niet een weg naar tien jaar irrelevantie. In 2025 won D66 spectaculair: 26 zetels, de grootste partij. Toch is er wel een patroon te zien: partijen die met VVD regeren, verliezen zetels.

PvdA regeerde met VVD in kabinet Rutte II (2012-2017). Daarna verloor PvdA fors. CDA regeerde met VVD in Rutte III (2017-2021) met 19 zetels, verloor vier zetels, deed toch mee in Rutte IV (2022-2024), en verloor nóg meer. Dit is wat de uitslag van regeren met VVD lijkt te zijn: je wordt afgestraft.

Sinds 2010 was de VVD zelf onafgebroken aan de macht. Altijd ruim boven 30 zetels. Tot Yeşilgöz het roer overnam in 2023 en de partij onder de 30 zetels belandde. Nu staat VVD op plek twee achter PRO in de peilingen. Dus: VVD is niet in dezelfde spiraal als coalitiegenoten beland. VVD is op een ander moment in die spiraal terechtgekomen. Maar er is iets dat veel erger is dan zetelverlies: hoe partijen met dat verlies omgaan.

De profileringsvalkuil: Brekelmans en de Groot
De échte parallel zit in strategie. Tjeerd de Groot zei in 2019 als D66-tweede kamerlid dat de veestapel gehalveerd moest worden. Het was een statement. Het profileerde D66 in een nijpendere strijd met GL, PvdA en PvdD—groene partijen die volgens veel kiezers te ver gingen, dus moest D66 aantonen dat het echt om het milieu gaf. Een profileringszet. Campagne.

Maar hier is het wrange: De Groot wist toen al dat dit voorstel niet realistisch was. Het was niet verstandig. Tot op de dag van vandaag moet elke D66'er, inclusief premier Jetten, op de knieën voor die uitspraak.

Het gevolg? BBB werd in 2023 in alle provincies de grootste partij. BBB zit nu in de Eerste Kamer als tweede grootste fractie. D66, onder premier Jetten, leidt nu een regering die structureel onderuit wordt gelopen in de senaat door de partij die voortsproot uit de verontwaarding die De Groot zelf had aangewakkerd.

Nu doet Brekelmans precies hetzelfde. De afgelopen weken spreekt hij zich uit op manieren die twee dingen tegelijk bereiken: het profileert hem tegenover de concurrentie op rechts (JA21, PVV, DNA, Forum voor Democratie), en het zorgt voor gevolgen waar hij waarschijnlijk niet volledig rekening mee hield.

Zijn uitspraken over de rellen in Loosdrecht en Apeldoorn zijn daar het scherpste voorbeeld van. Acties van georganiseerde extreem-rechtse elementen—terroristen, niet meer en niet minder—werden door hem aangeduid als demonstraties van "bezorgde burgers". Dit is niet neutraal. Dit is kiezen. Dit is zeggen: wij van de VVD begrijpen jullie zorgen, wij staan aan jullie kant.

Tegelijkertijd dacht hij hardop na over gemeenten die zich van opvang onder de Spreidingswet af zouden kunnen maken. Iets dat in tegenspraak is met het rechtsstaat-principe dat een wet voor iedereen geldt.

Dit zijn geen accidentele uitspraken. Dit zijn signalen. Signalen naar kiezers die naar rechts migreren. Signalen dat VVD ook kan meebuigen, ook extremer kan worden.

Maar net als bij De Groot: Brekelmans weet waarschijnlijk zelf dat deze standpunten niet verstandig zijn. Ze zijn profilering. Ze zijn dicht bij De Groots veestapel-moment: een uitspraak die goed klinkt voor je achterban, die je positioneert tegenover je rivalen, maar die op lange termijn averechts werkt.

De lokale schade
Maar er is nog een ander gevolg, en dat is minstens zo ernstig. Deze uitspraken zorgen ervoor dat bedreigingen tegen lokale raadsleden en burgemeesters—die al op meer dan 50 procent liggen—erger worden. Want als je op nationaal niveau signaleert dat de Spreidingswet eigenlijk toch ter discussie staat, dat het eerlijk gezegd "bezorgde burgers" zijn die “demonstreren”, dan geef je een groen licht aan iedereen die zijn burgemeester wil intimideren omdat die een asielzoekerscentrum wil opvangen.

Wethouders krijgen stront aan hun deur. Raadsleden worden bedreigd. Dit is geen theoretische zaak—het gebeurt nu, in gemeenten van het land. En het patroon is bekend: dit is ook wat er in 2019 met De Groots veestapel-uitspraak gebeurde. Je zet iets af tegen een andere partij, je profileert jezelf, en vervolgens zit je vast aan je eigen uitspraak. Maar erger: anderen gebruiken je uitspraak om hun eigen extremere agenda's te rechtvaardigen.

Het gat tussen top en leden
Hier zit het échte probleem. De partijtop van VVD bestaat uit een paar mensen. Misschien tientallen als je ruim telt. Maar de VVD heeft ruim 22.000 leden. En de meerderheid van die leden denkt totaal anders dan de partijtop.

Je ziet dat duidelijk wanneer je naar de lokale bestuurders van VVD kijkt. Je ziet het ook bij D66-bestuurders, trouwens. Maar je ziet het met name heel erg duidelijk in Boumans, burgemeester van Doetinchem en vicevoorzitter van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. Boumans is zelf een VVD'er.

Boumans was afgelopen weekend in het Buitenhof-programma waar hij zijn partijgenoot Brekelmans confronteerde met iets wat veel logischer is: "De wet geldt. Die moeten we uitvoeren." Eenvoudig. Helder. Zoals een burgemeester dat ziet: de Spreidingswet staat in het Staatsblad, dus je voert hem uit.

Boumans zei letterlijk op nationale televisie dat Brekelmans' uitspraken "gevaarlijk" zijn. Hij zei dat "als je tegen het lokale bestuur zegt: het ligt aan jezelf of je het wel of niet wil doen, dan is het einde zoek." Want dat is wat Brekelmans eigenlijk zei—je kunt je ervan afmaken, je kunt de wet negeren.

Boumans en zijn collega-burgemeester Heerts waren ook kritisch op de uiterst rechtse politici—Mona Keijzer van Groep Keijzer, Gidi Markuszower van DNA—die aanwezig waren bij de protesten en zich achter de demonstranten schaarden. Heerts zei iets wat tegen Brekelmans gericht was: "Als je als Kamerlid een wet wil veranderen, dan moet je een wetsvoorstel indienen. Dat zijn de spelregels."

Met andere woorden: speel het spel eerlijk. Wil je de Spreidingswet veranderen? Prima. Maar dien dan een voorstel in. Zeg niet tegen burgemeesters dat ze het zelf mogen bepalen. Zeg niet dat rellen eigenlijk bezorgde burgers zijn. Wees eerlijk. Maar hier is de vraag: zal dat gebeuren? Zolang de partijtop voorkeur geeft aan het profileringsspel—aan signalen afsturen naar kiezers die weg zijn—waarschijnlijk niet.

De kostprijs van profilering
Dit gaat niet alleen om VVD. Dit is een trend die sinds de tijd van Rutte I steeds dominanter is geworden. Het idee dat je als partijtop vooral bezig bent met één vraag: hoe krijgen wij de beste uitslag bij de volgende verkiezingen? Hoe stellen wij onze eigen toekomst veilig—als Kamerlid, als minister en hoe financieren wij daarmee onze fractieorganisatie, onze fractiemedewerkers?

Dit betekent dat je voorbijgaat aan de oorspronkelijke taak: het realiseren van wat in het partijprogramma staat. Het aanpakken van grote maatschappelijke problemen. Asielopvang, netcongestie, stikstof, woningbouw, zorg. De dingen waar burgers wakker van liggen. Die worden opzij geschoven. Want profilering geeft stemmen. Profilering geeft aandacht. Het helpt je in de peilingen.

D66 leerde dit toen De Groot zijn veestapel-uitspraak deed. PvdA leerde het na Rutte II. CDA leerde het na Rutte III en IV. Allemaal coalitiegenoten van VVD, allemaal verliezers van dit spel.

Nu doet Brekelmans hetzelfde wat De Groot deed: een uitspraak doen die qua strategie en stijl klinkt als winst, maar die op lange termijn alleen maar averechts werkt. Je voert een strijd tegen partijen die verder gaan dan jij, je probeert jezelf te onderscheiden, je doet uitspraken die goed klinken voor je achterban.

Maar dan gebeuren twee dingen tegelijk. Je leden—waarvan er in VVD 22.000 zijn—zeggen: dit is niet wat we willen. Je lokale bestuurders, zoals Boumans, nemen afstand op nationale televisie. En je beschadigt jezelf.

Niet door incompetentie. Niet door gebrek aan inzet. Maar door een fundamentele keuze: het electorale voordeel boven het partijprogramma. De strijd om macht boven de strijd om problemen op te lossen.

Dat is de werkelijke kostprijs van profileringspolitiek. Die eet je langzaam op van binnenuit.