De overwinning van Lula betekent niet automatisch succes

Wies Ubags zal het vanaf haar heuvel instemmend bekijken: zittend president Lula da Silva heeft tegen de verwachtingen in met een nipte meerderheid de Braziliaanse presidentsverkiezingen gewonnen. Ubags – onder andere correspondent voor Trouw – schreef het Kind van de heuvel, haar woonplaats in Rio de Janeiro. Het boek gaat over de toenemende politieke polarisatie in Brazilië met de linkse Lula da Silva aan de ene en de Bolsonaro’s (vader Jair en zoon Flavio) aan de andere kant. Ook binnen haar kennissen- en vriendenkring ontstaat een waterscheiding. Ubags probeert met Brazilianen van alle politieke overtuigingen in gesprek te blijven, hoewel ze van haar eigen linkse sympathieën geen geheim maakt.

Een belangrijk thema is de verschuiving naar rechts in Brazilië en andere Latijns-Amerikaanse landen. In vrijwel alle landen waar de afgelopen jaren verkiezingen waren – zoals Peru, Chili, Ecuador, Bolivia en Colombia – zijn rechtse regeringen aan de macht gekomen. Kiezers wisselen regelmatig tussen linkse en rechtse leiders wanneer hun verwachtingen niet worden waargemaakt.

Net als veel andere landen is Brazilië eerder een directocratie dan een democratie. Economische problemen, hoge kosten van levensonderhoud, onveiligheid en teleurstelling in de politiek spelen daarbij een belangrijke rol. De groei van radicaal rechts heeft niet alleen te maken met ideologie maar ook met woede, angst en onzekerheid. Heeft de stembuskeus te maken met het kortetermijndenken en het leven bij de dag, vroegen analisten zich af voor de verkiezingen. En waarom stemmen de arme Brazilianen overwegend tegen een politiek van armoedebestrijding?

En nu hebben de Brazilianen dan toch voor Lula gekozen. Makkelijk zal het voor hem niet worden. De president heeft te maken met een haperende economie, blijvende druk van rechts – hoewel Bolsonaro zijn verlies inmiddels heeft toegegeven -, buurlanden die wel voor een rechts beleid hebben gekozen.

Verder zal hij weerstand moeten blijven bieden tegen de machtige grootgrondbezitters die uit zijn op verdere ontbossing van de Amazone, met minder ruimte voor de lokale bevolking. En rekening moeten houden met een Amerikaanse president die zijn oog heeft laten vallen op de grondstoffenrijkdom van Brazilië. Trump heeft eerder openlijk zijn steun voor Bolsonaro had uitgesproken. Met zijn Shields of America – een samenwerkingsverband tussen de Verenigde Staten en Latijns-Amerikaanse landen – probeert Trump zijn invloed op het westelijk halfrond te versterken en China een halt toe te roepen.

De grootste uitdaging voor Lula wordt de komende jaren wel een einde maken aan de grote ongelijkheid in Brazilië, wat hem in zijn eerste termijn amper is gelukt. Onder zijn beleid zijn de kosten van levensonderhoud alleen maar hoger geworden en armoede en honger zijn nog verre van uitgebannen in het immense Brazilië. Alleen als daar het begin van een einde aan komt dan zullen de armen bij de volgende verkiezingen weer ‘links’  stemmen.

En dan misschien wel het grootste knelpunt: voor de bijna tachtigjarige Lula staat geen duidelijke opvolger klaar. Flavio Bolsonaro is 45.