De mythe van de objectieve journalist

Veel journalisten beweren onafhankelijk, neutraal en objectief te zijn. Ze noemen hun werk ‘objectieve verslaggeving’. In hun berichtgeving, zo zeggen ze, laten ze geen persoonlijke meningen doorschemeren. Alles is gebaseerd op feiten. Die worden waar mogelijk meermaals gecheckt. Vaak hanteren ze het beeld van ‘de vlieg op de muur’: een stille observator die niets beïnvloedt en alleen registreert wat er gebeurt. Zo ziet de zichzelf respecterende journalist de ideale verslaggever: als een onzichtbare, neutrale toeschouwer.

Maar is ‘echte’ objectiviteit wel mogelijk?

Alleen al de keuze van het onderwerp is subjectief. Die hangt af van de belangstelling van de verslaggever zelf of van de opdracht van zijn hoofdredacteur. Of van de eigenaar van het dagblad of het televisiestation. Misschien had de journalist zich liever op een ander thema gestort. Minder opvallende of minder ‘interessante’ onderwerpen blijven vaak liggen. Zulke keuzes zijn zelden neutraal of willekeurig; ze zijn ingegeven door persoonlijke, commerciële of politieke belangen.

Ook al probeert een journalist zich niet met de situatie te bemoeien, zijn aanwezigheid verandert die onvermijdelijk. Wie als eerste arriveert bij een ernstig ongeval, moet volgens het objectiviteitsbeginsel observeren en registreren, maar niet ingrijpen. Die houding verklaart waarom journalisten soms filmen of fotograferen terwijl iemand kermend op de grond ligt, zonder hulp te bieden. Professioneel gedrag, heet dat dan. Maar is het ook menselijk?

Het streven naar objectiviteit botst met een fundamenteel gegeven: taal is nooit waardenvrij. En taal is het belangrijkste gereedschap van elke journalist. Taal zit vol oordelen en perspectieven. Neem een ogenschijnlijk neutraal bericht van de NOS over economische groei. Dat wordt doorgaans als positief gepresenteerd. Maar economische groei heeft ook schaduwkanten: meer productie betekent vaak ook meer vervuiling, uitputting van grondstoffen en ongelijkheid.

Een tuinder die spreekt over ‘gewasbeschermingsmiddelen’ bedoelt pesticiden: gif. De term klinkt vriendelijker en verhult de schadelijke effecten. Dit is geen toevallige woordkeus, maar framing. De taal beïnvloedt het beeld dat wij vormen van de werkelijkheid.

Veel journalisten gebruiken tegenwoordig het woord ‘boomers’ om een grote groep ouderen aan te duiden. Het is een afkorting van ‘babyboomers’, de generatie die behoort tot de geboortegolf na de Tweede Wereldoorlog. De afkorting heeft een negatieve connotatie, maar lijkt nu onderdeel te zijn van de framing van ouderen. Er zouden er te veel van zijn; de AOW zou onhoudbaar zijn en zij zouden in te grote huizen wonen. Kortom: de mensen die tijdens de geboortegolf zijn geboren, worden nu neergezet als een maatschappelijk probleem: een neoliberaal frame, waar journalisten gemakkelijk in meegaan.

Nog een voorbeeld. In onze arbeidsverhoudingen spreken we van ‘werkgevers’ en ‘werknemers’. Maar strikt genomen geeft de werknemer zijn arbeid aan de werkgever, niet andersom. Toch gebruiken we woorden die de macht van de werkgever benadrukken. Ook dat is taal. En ook dat is niet neutraal.

Hardnekkig blijven media moorden binnen een gezin omschrijven als een ‘familiedrama’. Daarmee wordt vermeden de dader, vaak de vader, direct als schuldige aan te wijzen. Neutraliteit, koste wat kost. Maar steeds vaker duikt nu toch de term ‘gezinsmoord’ op. Misschien komt daarmee eindelijk het inzicht dat sommige gebeurtenissen niet neutraal zijn te benoemen en dat het ook niet moet.

Sommige wetenschappers gaan nog verder. Zij zien het objectiviteitsdogma van journalisten als een bedreiging voor de democratie. Een verslaggever die slechts observeert en registreert, dreigt een doorgeefluik te worden van wie de meeste macht heeft, bijvoorbeeld liegende politici of manipulerende bedrijven. Journalistiek die geen positie zegt te kiezen, kiest toch uiteindelijk vaak de kant van de sterkste…