De meesterzetten van Jetten tegen Klaver én Yesilgöz

Een kabinet dat begint met 66 zetels in de Tweede Kamer en 22 in de Eerste? Dat klinkt ongeveer even solide als een kruk met twee poten. En toch: schijn bedriegt. Want wie goed keek naar het debat over het coalitieakkoord, zag al snel dat dit fragiele bouwwerk voorlopig niet zal instorten.

De sleutel? Groep Markuszower, oftewel de zeven PVV-dissidenten die zichzelf een fractie hebben genoemd, maar bij elkaar nog niet genoeg stemmen hadden voor één zetel. Politiek irrelevant? Allesbehalve. Ze stemmen opvallend vaak mee met de coalitie, en waren zelfs de énige oppositiepartij die tégen een motie van Klaver stemde waarin het parlement zich uitsprak dat het zich niet gebonden acht aan het voorgenomen financieel kader. Zo werd een wankel kabinet ineens een stuk minder wankel.

En de volgende zet kwam al snel. Toen Klaver probeerde het debat te kapen door de verhoging van de AOW-leeftijd tot hét breekpunt te maken, bleken niet alleen Groep Markuszower, maar ook de SGP bereid om de coalitie uit de brand te helpen. De motie van Klaver kreeg geen meerderheid. Klaver stond met lege handen, en zijn poging om het maatschappelijk middenveld te mobiliseren werd vakkundig lamgelegd.

Het signaal was duidelijk: deze minderheidscoalitie heeft buiten JA21 en GroenLinks-PvdA voldoende speelruimte. En dat hadden Klaver en co volledig onderschat. Terwijl zij nog dachten dat de coalitie structureel afhankelijk zou zijn van hun steun, hadden ze niet gerekend op de schaduwconstructie met Groep Markuszower. Daarmee is het speelveld veranderd — en dat nog vóór het kabinet überhaupt beëdigd is.

Wie denkt dat Jetten slechts een D66-technocraat is die met cijfers goochelt, vergist zich. Wat hij deze week liet zien, zou Rutte haast doen vergeten. Neem de AOW-discussie. Iedereen met enig verstand van economie weet dat het pensioenakkoord uit 2019 inmiddels zo versleten is als een debat over het Kwartje van Kok. De vergrijzing dendert door, de arbeidsmarkt krapt verder aan — en toch wist Jetten dat dit het perfecte lokaas was voor Klaver.

Het was een bewuste keuze om het debat hierover te laten ontsporen, zodat niemand meer aandacht had voor al die D66-punten die in het akkoord zijn gesneuveld. Strategie 101: leid de aandacht af van je zwakte en zet je tegenstander op zijn eigen stokpaardje.

En laten we eerlijk zijn: het voorstel voor de AOW-leeftijd is kansloos zonder breed draagvlak bij bonden én parlement. De kans dat beoogd minister van Sociale Zaken, Vijlbrief, het voor elkaar krijgt, is nihil. Maar dat maakt het punt juist politiek onschadelijk: het is symbolisch geworden. Laat ze maar steigeren, denkt Jetten, in 2027 ziet de Eerste Kamer er wellicht heel anders uit.

Datzelfde geldt voor het begrotingstekort. Dat zou eind 2029 uitkomen op -2,1%, dus ruim onder de Europese norm van -3%. Dat betekent bijna 12 miljard euro aan extra begrotingsruimte — structureel! Maar juist dáárover werd Klavers motie aangenomen: het parlement voelt zich niet gebonden aan dit financieel kader. Letterlijk staat er dat er “zeer verschillend wordt gedacht over de hoogte van de voorgenomen bezuinigingen, lastenverzwaringen en de ontwikkeling van het begrotingstekort.” In andere woorden: dit is politiek drijfzand. En Jetten weet het.

Een minderheid, met meerderheidspotentie

Het meesterlijke is dat Jetten de VVD liet tekenen voor een coalitie waarvan hij wist dat die inhoudelijk niet houdbaar is. Hij hield JA21 buiten de deur, nadat VVD zelf de deur had dichtgetrokken voor een vijfpartijencoalitie of met GL-PvdA. Zo zette hij de VVD klem in een minderheidskabinet waarvan het grootste deel van hun eigen wensen binnenkort stukloopt op realiteit.

En waarom deed de D66-fractie dan zo rustig toen de VVD maandagochtend met grote billboards de “eigen” punten stond te vieren? Omdat ze weten dat het vooral luchtkastelen zijn. Jetten heeft ze laten tekenen voor een akkoord waarvan de meest cruciale paragrafen voor de VVD nooit door beide Kamers zullen komen. En op het moment dat de VVD met hun voorstellen sneuvelt in het parlement, zal ook Yesilgöz tot dezelfde conclusie komen als de Groep Markuszower: alles beter dan verkiezingen.

In de eerste reacties op het coalitieakkoord — óók in mijn eigen colum van afgelopen vrijdag — werd gesteld dat Jetten te veel had toegegeven aan de VVD. De indruk was dat D66 zichzelf had wegonderhandeld en dat Yesilgöz als overwinnaar uit de formatie kwam. Maar wie het debat deze week volgde, zag een ander verhaal ontstaan.

Veel van de ‘overwinningen’ waarmee de VVD pronkt, blijken politiek amper uitvoerbaar. De vehoging van de AOW-leeftijd, het beoogde tekort van -2,1% — het zijn afspraken die al voor het aantreden van het kabinet ondergraven zijn door aangenomen moties of gebrek aan draagvlak. De echte overwinning ligt bij Jetten, die de VVD liet tekenen voor plannen die vermoedelijk sneuvelen, terwijl hijzelf ruimte houdt voor coalities op dossierniveau.

Want wat blijkt? Jetten is misschien wel het scherpste politieke talent dat Den Haag in jaren heeft gezien. Hij verloor op papier, maar won in praktijk. En als dit zo doorgaat, wordt het kabinet Jetten I geen kort leven beschoren, maar een meesterproef in minderheidsbestuur.

Of zoals Markuszower het zou zeggen: “We zijn niet gekomen om te gaan.”