De klimaatbeweging heeft directeur Donald Pols helemaal niet nodig

Donald Pols was hét gezicht van de rechtszaak tegen Shell. Op mij maakte de overwinning van Milieudefensie in 2021 zoveel indruk dat ik besloot me erbij aan te sluiten. Als jonge klimaatactivist ging ik voor systeemverandering de straat op, maar deze club stapte gewoon naar de rechter en kreeg gelijk. Misschien was het allebei wel nodig om de klimaatcrisis aan te pakken. Ik kreeg direct een enthousiaste welkomstmail, ondertekend door Pols. Daarin werd mij plechtig beloofd: samen veranderen we Nederland, het wordt een duurzaam en eerlijk land. Dit onderstreepte Pols met een verwijzing naar een spreekwoord uit zijn geboorteland Zuid-Afrika over de kracht van gezamenlijkheid.

Ironisch genoeg blijkt zijn verleden in Zuid-Afrika, pro-apartheid, nu een struikelblok te zijn. In ieder geval voor hemzelf. Ook voor Tata Steel, dat hem om het verzwijgen van deze informatie direct na indiensttreding ontslaat. Hoewel het gissen blijft naar Tata’s motieven. Geheime informatie van dit kaliber maakt iemand kwetsbaar voor chantage. Toch vind ik het wel heel toevallig dat juist nu deze informatie aan het licht komt. Welke belangen, informatie of connecties bij deze keuze van het machtige Tata hebben meegespeeld, daar zullen we waarschijnlijk nooit achter komen. 

Het verzwegen pro-apartheidverleden van Pols is zeker ook voor de klimaatbeweging een struikelblok. Milieudefensie heeft heel wat uit te leggen. Anders dan Tata Steel opereert Milieudefensie vanuit morele waarden en is niet alleen geheimhouding van het foute verleden, maar ook dat verleden zelf verwerpelijk. Hoe kan iemand die niet openlijk zijn fouten erkent en er publiekelijk afstand van neemt, directeur zijn bij een organisatie als Milieudefensie? Ook al wist men het niet vanaf het begin en was het niet algemeen bekend binnen de organisatie, alle alarmbellen hadden moeten afgaan toen Pols zelf aangaf dat men hem met zijn verleden probeerde te chanteren. Maar blijkbaar genoot Pols een dermate grote bekendheid, straalde hij zoveel charisma uit of was het toenemende succes van de organisatie zozeer met hem verbonden dat men dacht niet zonder hem te kunnen. En openheid van zaken zou mogelijk de achterban verontrusten. 

Welnu, de achterban is inmiddels verontrust. En dat kan heilzaam zijn. ‘Als je snel wilt gaan, ga dan alleen. Als je ver wilt komen, ga dan samen.’ Dit spreekwoord uit de welkomstmail van Pols zegt het eigenlijk al. De basis van systeemverandering ligt in organisatie van onderop. En dat betekent dat iedereen die om een leefbaar klimaat geeft in beweging moet komen. 

Hoe kom je dan op een zinnige manier in beweging? Het antwoord daarop vind ik nog niet zo eenvoudig en ik probeer telkens bij te leren. Recent las ik het boekje Mutual Aid. Building Solidarity During This Crisis (and the Next), geschreven door Dean Spade. Wederzijdse hulp werkt vanuit de gedachte van solidariteit, schrijft Spade. Wederzijdse hulpgroepen proberen mensen te helpen of andere goede dingen te doen, maar er zijn belangrijke verschillen met ngo’s of groepen met een liefdadigheidsmodel. In beweging komen voor het klimaat is niet hetzelfde is als directe hulp bieden, waar dit boek op focust. Ik noem een aantal karaktertrekken uit het boek die ook voor de klimaatbeweging relevant zijn.

Vanuit het solidariteitsmodel is de organisatie plat en wordt het meeste, zo niet al het werk door vrijwilligers uitgevoerd. Middelen en geld worden nooit aangenomen onder voorwaarden. Men is beducht voor pogingen vanuit de overheid om activiteiten te ondermijnen of te reguleren. Men ziet de samenhang tussen problemen vanuit kapitalisme, imperialisme, racisme en andere vormen van onrecht. Men neemt besluiten volgens de consentmethode, met zoveel mogelijk mensen en vooral met degenen die er de impact van ervaren. Men focust op de problemen van mensen in de moeilijkste omstandigheden. Leden beslissen, doen het werk en/of krijgen hulp. 

Liefdadigheid is echter vaak hiërarchisch georganiseerd en het werk wordt door professionals uitgevoerd. Geld komt binnen via donateurs (die leden worden genoemd), filantropen of de overheid, wat de organisatie kwetsbaar maakt voor sturing richting de belangen van de status quo en voor het oppoetsen van de eigen resultaten. Er zijn grote loonverschillen. Men is dienstig aan overheidsaanwijzingen. Het werk richt zich op een single-issue, zonder het verband met andere problemen te benoemen. Besluiten worden door professionals, gesloten vergaderingen of belangrijke personen genomen. Mensen werken er om een baan te hebben, een carrière op te bouwen of belangrijk gevonden te worden. Maatschappelijke ongelijkheden worden gereproduceerd binnen de hiërarchie van de organisatie. 

Natuurlijk zijn deze karaktertrekken uitersten. Waarvoor Spade waarschuwt, is dat veel groepen heel maatschappijkritisch beginnen, maar gaandeweg ongemerkt ngo-trekken overnemen en ingekapseld worden in het systeem waartegen men eerst ageerde. Wie in beweging wil komen voor een leefbaar klimaat, doet er goed aan te beseffen dat dit niet een single-issue kan zijn, maar verweven is met vele soorten onrecht die in de maatschappij zitten ingebakken. Om onze maatschappijkritische koers vast te houden, moeten we als klimaatbeweging dus wat mij betreft zoveel mogelijk binnen het model van solidariteit blijven. De vraag is waar Milieudefensie zich ergens op de schaal van solidariteit-liefdadigheid bevindt. En hoe mijn eigen bijdrage aan deze club, maandelijks een beetje geld en meer niet, zich hiertoe verhoudt. 

Waarom heeft de klimaatbeweging een persoon als Donald Pols nodig? In de commotie rond de carrièreswitch en vervolgens het ontdekte verleden van Pols zie ik een illustratie bij wat Spade betoogt. Bewegingen met duidelijke leiders zijn kwetsbaar omdat de oppositie enkel de leiders hoeft weg te kopen of te misleiden. Ik geloof echt dat Pols ervan overtuigd was bij Tata Steel een verschil te kunnen maken voor het klimaat (en nog beter te gaan verdienen). Volgens mij ben je dan ingekapseld door de denkwereld van het systeem. Voor systeemverandering moeten we niet leunen op charismatische personen, bekende namen, organisaties met donateurs en dus geld of slimme experts die weten hoe je een rechtszaak wint. Laten we ook maar niet te veel waarde hechten aan de vlekkeloze levensgang van de mensen die ons inspireren of hun onwankelbare uitstraling dat alles goed komt. Liever koester ik een beweging waarin je eerlijk mag zijn over fouten, mag falen, waarin iedereen leiderschapskwaliteiten oefent die anderen helpen tot hun recht te komen. 

Ben jij iemand in een invloedrijke positie in de beweging voor klimaatrechtvaardigheid? Ga voor radicale systeemkritiek, decentraliseer de machtsstructuur van de organisatie waarvoor je werkt, zorg dat iedereen binnen de organisatie hetzelfde loon verdient, als er al loon moet worden uitgekeerd, en creëer een veilig klimaat voor iedereen die meewerkt. Lukt dat niet? Vraag je dan af of je deel van de oplossing bent of van het probleem. 

Ben jij net als ik iemand met grote zorgen over de planeet, maar met weinig macht? Val dan niet voor de aantrekkingskracht van grote namen, organisaties en experts, maar rebelleer vrolijk mee tegen elke vorm van hiërarchie. 

En ben je Donald Pols? Van harte welkom terug in de solidaire klimaatbeweging, want we hebben iedereen nodig en we kunnen niet wachten.