De internationale orde die na 1945 vorm kreeg, wordt in hoog tempo uitgehold en afgebroken

In ‘De wereld van gisteren’ (1942) beschreef Stefan Zweig hoe het kunstminnende, optimistische Europa van rond 1900 dat als vanzelfsprekend in vooruitgang geloofde, ten onder ging aan nationalisme en dictatuur. Zijn boek is niet alleen een herinnering aan het verleden, maar zeker ook een waarschuwing voor de huidige tijd. Zal er over enkele jaren nieuwe Zweig opstaan? 

De internationale orde die na 1945 vorm kreeg, wordt in hoog tempo uitgehold en afgebroken. De ambitie, de belofte van die internationale rechtsorde wordt kernachtig verwoord in de eerste zin van artikel 1 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948: "Iedereen wordt vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren." Vanuit dat uitgangspunt ontstond een heel bouwwerk van verdragen en toezichthoudende organen. 

Dat stelsel heeft natuurlijk nooit vlekkeloos gefunctioneerd. Oorlogen en schendingen van mensenrechten verdwenen niet. Maar de belofte van mensenrechten bleek een kracht die mensen kon mobiliseren, hoop gaf en verbetering bracht. Verdragen en wetten boden een moreel en juridisch kompas en vormden een bron van inspiratie om de wereld rechtvaardiger te maken en te werken aan vrijheid, gelijkheid, waardigheid en rechten voor iedereen. 

Juist daarom is het zo pijnlijk om te zien hoe die belofte tegenwoordig steeds openlijker wordt ontkend. Het is oorlog in Oekraïne, het Midden-Oosten en Soedan. Israël gaat, nadat Gaza is verwoest, nagenoeg ongestoord door met het afgrendelen van Gaza en het verder koloniseren van de Westelijke Jordaanoever. Iran en Libanon worden aangevallen zonder internationaalrechtelijke rechtvaardiging. De Amerikaanse minister Marco Rubio kondigt aan het Internationaal Strafhof "steen voor steen" te willen afbreken. ICE wil een enorm aantal migranten deporteren en gebruikt intimidatie en geweld. In het Europese parlement scanderen parlementariërs "send them back" tijdens het debat over het Europese terugkeerbeleid. Big Tech-bedrijven beheersen met hun technologie en duizelingwekkende budgetten niet alleen onze informatievoorziening maar ook onze meningsvorming beïnvloeden. Macht wordt steeds vaker boven recht gesteld.

Nederland biedt helaas weinig tegenwicht. Hoewel artikel 90 van onze Grondwet de regering verplicht de ontwikkeling van de internationale rechtsorde te bevorderen hield het kabinet zich grotendeels afzijdig toen het ging om het krachtig veroordelen en voorkomen van de massale vernietiging van Gaza. Bij de aanvallen op Iran en Libanon bleef het kabinet op de vlakte, bij de uitspraken van Rubio voorzichtig.

Een sterke democratische rechtsstaat met krachtige instituties en maatschappelijke tegenmacht zou een stevige basis kunnen vormen om op te komen voor de internationale rechtsorde. Maar ook onze rechtsstaat is niet meer vanzelfsprekend. Populistische, autocratische acties ondermijnen onze democratie, zoals het recente rapport van de Democratie Monitor uitwijst.  We beleven geweld tegen asielzoekers en mensen die voor hen opkomen, we hebben te maken met bewindspersonen die een rechterlijke uitspraak (bijvoorbeeld over Bonaire) niet nakomen, die adviezen van de Raad van State (asielwetten) terzijde schuiven, en met politici die journalisten, rechters of NGO´s in diskrediet proberen te brengen.

De plannen ten aanzien van defensie maken het er niet beter op. Ook voor West-Europa is vrede niet meer vanzelfsprekend, dus wij moeten ons kunnen verdedigen. Maar hoe? Samen Voorwaarts! is de titel van de nieuwe defensienota. Dat klinkt krachtig. Maar ‘voorwaarts’? Welke kant op? En ‘samen’? De vraag is of wij werkelijk nog een samenleving vormen waarin mensen zich met elkaar verbonden voelen. Het lijkt er eerder op dat wij steeds verder verdeeld raken. En waar vele miljarden extra naar defensie gaan, terwijl tegelijkertijd wordt bezuinigd op zorg en sociale zekerheid, daar wordt de onderlinge solidariteit en daarmee ook de maatschappelijke weerbaarheid flink op de proef gesteld. In een tijd van extreme polarisatie en desinformatie is het minstens zo belangrijk de maatschappelijke weerbaarheid te versterken als om tanks, drones en vliegtuigen aan te schaffen. Weerbaarheid betekent immers meer dan militaire slagkracht. Een samenleving is pas werkelijk weerbaar wanneer inwoners elkaar vertrouwen en voor elkaar op willen komen. In een weerbare samenleving bestaan sterke democratische instituties, onafhankelijke rechtspraak, vrije pers en maatschappelijke organisaties die hun idealen uitdragen. Ook daarin moet geïnvesteerd worden.

Slaapwandelen wij naar een autocratie? vroeg de NRC zich af bij een artikel over de Democratie Monitor (17 juli). Het lijkt er wel op. Maar het is zeker nog niet te laat. Lokale initiatieven die mensen met elkaar verbinden, maatschappelijke organisaties die blijven opkomen voor rechtvaardigheid en menselijke waardigheid: daar ligt een basis voor veerkracht en weerbaarheid. En daar kan iedereen actief aan meedoen.

Als er ooit een tweede Stefan Zweig opstaat en terugkijkt op onze tijd dan is de vraag wat voor boek zij of hij dan schrijft. Dat van een generatie die apathisch bleef toen internationale rechtsorde aangevallen werd en de democratie ondermijnd? Die slaapwandelt in de richting van de afgrond? Of een boek over mensen die opkwamen voor vrijheid, gelijkheid, waardigheid en mensenrechten? Dat is de vraag waar we voor staan. Het antwoord op die vraag geven wij zelf. Elke dag opnieuw.