De Holocaust-herdenking markeert ons morele ijkpunt

Hoe herdenken we degenen die omkwamen in de Holocaust? Hoe houden we de herinnering levend? Dat zijn cruciale vragen nu het belang van herdenken niet langer voor iedereen vanzelfsprekend is. Vorige week verscheen daarover een boek van de Joodse historicus David Wertheim. Wertheim is sceptisch over de vele herdenkingen en monumenten, terwijl tegelijkertijd de lessen steeds minder lijken te beklijven. Rituelen verliezen hun kracht als we niet duidelijk meer voor ogen hebben waarvoor ze staan.

Wertheim betoogt dat onze liberale democratie een duidelijk nulpunt had, een moreel ijkpunt: de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust. Hoofdzaak was: nooit meer oorlog in Europa en nooit meer Auschwitz. Nooit meer vervolging om wie je bent. Onze liberale, democratische rechtsorde is dus vanaf het begin rechtstreeks verbonden met de bestrijding van antisemitisme en andere vormen van racisme en discriminatie.

Maar de oorlog en Auschwitz zijn voor steeds meer mensen lang geleden. Lang niet iedereen heeft nog een duidelijk beeld bij oorlog. Lang niet iedereen weet nog wat de Jodenvervolging uniek maakte. Dat gebrek aan historische kennis ondermijnt de democratische rechtsorde, met alle gevolgen van dien. Er woedt weer een oorlog in Europa. Autoritaire bewegingen groeien en zijn soms regelrecht gebaseerd op het fascisme van toen.

Velen dachten dat het niet zo’n vaart zou lopen. Toch niet in het Westen? Niet in Europa, niet bij ons? De meeste Nederlanders beschouwden de democratische rechtsorde als een verworven recht en dachten er verder niet over na. Die luxe kunnen we ons niet meer permitteren. Dat beseft iedereen die terugdenkt aan het Malieveld op 19 september. Daar zagen we nazisymboliek en antisemitisme. Geweld als politiek middel, zondebok-denken en intimidatie.

Net als destijds zijn het ook nu minderheden die als zondebokken fungeren. Zij zijn de eersten die het afbrokkelen van de rechtsorde aan den lijve ondervinden. Joodse Nederlanders, en ook andere groepen, zoals moslims, vluchtelingen, asielzoekers en de queer-gemeenschap. Om ons daartegen te verzetten, moeten we dus niet alleen onze stem verheffen tégen alle vormen van discriminatie, maar ook vóór de democratische rechtsorde. Die twee horen bij elkaar. Bescherming tegen racisme en discriminatie is alleen mogelijk in een vitale rechtsorde, die de grens markeert tussen beschaving en barbarij.

Ik roep politici, bestuurders, media en de hele samenleving op om voortdurend alert te zijn. Steeds opnieuw veroordelen wat die grens overschrijdt. Steeds weer duidelijk maken wat we niet accepteren. Niet fluisteren, maar duidelijk hoorbaar normeren. Want oplaaiend antisemitisme en racisme zijn tekenen dat die rechtsorde onder druk staat. Als we accepteren dat Joden weer moeten verbergen dat ze Joods zijn, als we toestaan dat sommige groepen er niet bij horen, dan faalt onze samenleving.

Ik ben ervan overtuigd dat de Holocaust nog altijd dat morele ijkpunt moet zijn. Maar hoe langer geleden de gebeurtenissen zijn, hoe meer we moeten beseffen dat kennis erover niet vanzelf komt. Nieuwe generaties krijgen de geschiedenis niet automatisch mee. Dat is geen reden om de gebeurtenissen van toen maar te laten verbleken tot ze onzichtbaar zijn. We moeten juist steeds opnieuw bedenken hoe we het verleden zichtbaar kunnen maken in het heden. In het bijzonder voor jongeren. Dat zijn we verplicht. Tegenover de Joodse Arnhemmers die toen uit hun dagelijks leven werden weggerukt. En tegenover hen die nu en straks in onze stad wonen.

Dat was de gedachte achter de reis naar Auschwitz die we enkele maanden geleden met een groep Arnhemse jongeren maakten. Ik denk vaak terug aan hun reacties. Hun respect. Hun gesprekken. En vooral hun stiltes. Die toonden dat jongeren wel degelijk diep onder de indruk zijn van de Holocaust, als ze er op de juiste manier mee geconfronteerd worden.

Holocaust-educatie is geen kwestie van grote woorden. Want die woorden krijgen pas betekenis als ze vertaald worden naar concrete menselijke relaties en ervaringen. Dat kan door de slachtoffers te blijven zien als de vaders, moeders, kinderen, vrienden en collega’s die ze waren. Niet als groepen of categorieën, want dan wordt het leed soms haast abstract.

Dat is precies de kracht van het Kofferproject. Ik ben heel blij dat inmiddels de vierde Arnhemse school het stokje heeft overgenomen. De koffer begeleidt nu de leerlingen van het Montessori College op hun ontdekkingsreis door het verleden, die Arnhemse scholieren al jaren maken. Een tijdreis die ruim tachtig jaar moeiteloos overbrugt. Die zichtbaar maakt dat die 1500 stadgenoten woonden waar zij zelf wonen. En een leven leidden zoals zij dat nu doen. Dat ze geen misdadigers waren, maar wel gestraft werden. Omdat ze Joden waren.

Rond de start van het Kofferproject, zeven jaar geleden, sprak ik met scholieren die werk hadden ingestuurd in verschillende herdenkingscategorieën. Ze vertelden me toen hoe waardevol ze deze vorm van onderwijs over de Holocaust vonden.

Iemand zei: ‘Ik zou het niet niet willen weten’.
Iemand anders zei: ‘Iedereen moet dit weten’.

Daar heb ik niets aan toe te voegen.