De geboorte van 1 Januari: De viering van de oorlogsgod Janus

De geur van kruit hangt nog in de straten. Nieuwjaarsvuurwerk - zo vanzelfsprekend dat we niet eens meer vragen waarom. We noemen het een nieuw begin, hoop, mogelijkheden. Maar wat als je elk jaar op 1 januari de geboorte viert van een oorlogsgod? Wat als de datum zelf, wereldwijd geaccepteerd als universeel startpunt, geboren werd uit imperiale ambities, narratiefdiefstal en de herstructurering van tijd als machtsinstrument?

1 januari. We zijn 2071 jaar verder sinds de geboorte van deze datum. Tijd om te her-inneren wat we echt vieren.

Voordat er januari was: De Denderah Disc
Lang voordat Rome bestond, lang voordat tijd een meetinstrument werd voor belastingen en controle, was er de Denderah Disc.

In het Louvre ligt een van de meest revolutionaire astronomische artefacten ter wereld. De Denderah Disc, ook wel de Cirkel des Levens, is geen decoratie. Het is een volledig functionerende kalender uit het oude Khemet, gebaseerd op maan- en zoncycli.

Deze kalender kende drie seizoenen, afgestemd op de Nijl:

Akhet (overstroming)
Peret (zaaitijd)
Shemu (oogst)

Geen abstractie. Geen politiek. Alleen: anticiperen op wat komt. Want wie afhankelijk is van natuur om te overleven, moet haar cyclus begrijpen. Tussen sterren werden lijnen getrokken. Die lijnen werden vormen. Vormen werden herkenbaar: de Leeuw, de Schorpioen, de Weegschaal van Ma'at.

Hier komen astronomie, astrologie en wiskunde vandaan, niet als losse vakken, maar als één geïntegreerd systeem.

De maancyclus van 28 dagen voorspelde het waterpeil. Maar ook de afstand tussen de maan, de zon en de aarde speelde een rol. Dit is de oudste kalender gestoeld op de maan- én zoncyclus. Aan elk seizoen kleefden rituelen. Rituelen werden tradities. Tradities werden cultuur.

As above, so below.

Tien maanden van 36 dagen: 360 dagen totaal. Vijf dagen vergeven aan goden. Soms een 366e dag, Seth, broer van Asaru, symbool van strijd om macht. Nu beter bekend als het schrikkeljaar.

Dit is geen primitieve tijdmeting. Dit is verfijnde wetenschap, eeuwenoud, ontwikkeld in de bakermat van beschaving: Afrika. Khemet. Tamare.Hoe de Disc in Parijs belandde 1799. Napoleon valt Egypte binnen, vergezeld door geleerden, archeologen, kunstenaars. Doel: documenteren, bestuderen - en roven. De Denderah Disc zat in het plafond van de Hathor-tempel in Dendera. Met lokale arbeidskrachten en complexe operaties werd het zware reliëf losgemaakt.

Stiekem.

Toen de Turken, toenmalige heersers over Egypte, het ontdekten, volgde woede. Een claim. Maar Parijs achtte zijn schat belangrijker. De disc werd verscheept. Sinds 1822 ligt het in het Louvre. Achter glas. Ver van de tempel waar het eeuwenlang seizoenen weerspiegelde.

De Romeinse Kalender: Tijd als Chaos en Controle
Rome. Eeuwen later. Een imperium van verovering en hiërarchie. Hun kalender? Een rommeltje, maar niet zonder betekenis.

Het woord 'kalender' komt van calendae: nieuwe maan. En 'maand' is afgeleid van maan, één maancyclus was één maand. Tijd werd gemeten aan de hand van wat zichtbaar was aan de hemel.

Tien benoemde maanden:

Martius (Mars, oorlogsgod)
Aprilis (lente)
Maius (vruchtbaarheid)
Iunius (Juno)
Quintilis (vijfde)
Sextilis (zesde)
September (zevende)
October (achtste)
November (negende)
December (tiende - denk: decennium)

September was de zevende maand. December de tiende. De namen kloppen nog steeds niet, een fossiel van het oude systeem. De overige twee, drie maanden? Naamloos. Winter. Kou. Dood. Verderf. Niemand wilde ze benoemen, niemand wilde die goden eren. Ze werden gevreesd; lange, duistere dagen waarin de dood loerde. Om goden tevreden te stellen: licht en vuur. Vandaar Kerstfeest, het feest van het licht, geboren uit angst. Een heidens feest. Wat simpelweg wil zeggen: tradities en rituelen die bestonden voordat het Christendom ontstond. Want het Christendom zou pas eeuwen later komen. Maar de voorbereidingen waren al begonnen.

De Romeinse kalender was fraudegevoelig. De Pontifex Maximus, hoogste priester, had absolute controle. Hij bepaalde wanneer extra maanden werden ingevoerd. Tijd was geen natuurwet. Tijd was politiek.

Elke maancyclus: belasting, pacht, huur betalen. In Egypte leidde natuur. In Rome leidde macht.

Julius Caesar had genoeg van de chaos.

48 v.Chr.: Caesar ontmoet Cleopatra
Caesar komt aan in Egypte. Cleopatra VII, net 21, vecht met haar broer om de troon. Hoe kwamen ze daar?

250 jaar eerder veroverde Alexander de Grote Egypte van Perzië. Bij zijn dood in 323 v.Chr. liet hij het achter aan generaal Ptolemaeus, Cleopatra’s voorvader. Ze was half Grieks, half Nubisch. Maar via de moederlijn kende ze alles: oude cultuur, tradities, rituelen. En de Denderah Disc.

Ze zoekt Caesar op. Hoop: dat hij haar helpt in de machtsstrijd. Ze krijgen een verhouding. Een kind: Caesarion. Ze woont anderhalf jaar in Rome, maar trouwen kan niet. Verboden voor de Pontifex Maximus (het hoogste religieuze ambt in Rome, de “grootste priester”), Caesar droeg dit ambt sinds 63 v.Chr., om te trouwen buiten zijn volk. Het erfgoed moest zuiver blijven.

Maar hij was gefascineerd. Een bloedmooie, slimme, meertalige, academisch geschoolde vrouw. Samen smeedden ze plannen: Rome en Egypte als één rijk. In die gesprekken: de Denderah Disc.

Caesar haalde geleerden uit Egypte en Griekenland. Drie jaar werk. In 45 v.Chr. werd de Juliaanse kalender geïntroduceerd. Niet langer 10 maanden, maar 12. Niet langer fraudegevoelig, maar gebaseerd op vaststaande natuurverschijnselen, rechtstreeks afgeleid van Afrikaanse wijsheid.

Maar er was een probleem: om correct te beginnen volgens maan, zon, sterren - in lijn met de Denderah Disc - moest het jaar 46 v.Chr. worden opgerekt met 90 dagen.

Het langste jaar in menselijke geschiedenis: 445 dagen.

De geboorte van januari
De naamloze wintermaanden kregen eindelijk namen:

Januari - Janus, God met twee gezichten, god van oorlog
Februari - Februus, God van reiniging

Januari zou het jaar openen. Waarom? Een eerbetoon van Caesar aan Janus, de god waarvoor hij als oorlogsman ontzag had. Het jaar zou niet meer beginnen in maart (militair seizoen), maar in januari, de maand van de god die oorlog bewaakt, begin én einde. De god die met zijn komst oorlogen lamlegde door kou. Geen leger kon marcheren. Geen veldslagen konden worden geleverd. Kou dwong legers tot stilstand. Janus heerste niet door strijd, maar door gedwongen rust, een pauze waarin generaals plannen smeedden.

Caesar's eerbetoon: het jaar begint met de god die oorlog bevriest, om het te ontketenen bij lente.En Caesar vereeuwigde zichzelf. Als Pontifex Maximus, de enige die de autoriteit had om tijd en kalender (tijdsmeting) te hervormen, paste hij de kalender aan: Quintilis werd Julius (Juli), met 31 dagen.

Een maand naar jezelf vernoemen, terwijl andere maanden naar goden verwezen? Zelfvergoddelijking. De senaat vond dat hij te veel macht naar zich trok. Zes maanden later werd Caesar vermoord door zijn eigen senaat.

Cleopatra vluchtte naar Egypte, met Marcus Antonius. Maar de kalender bleef. De naam bleef. 1 januari bleef.

Augustus en de geboorte van "Christus"
In 8 v.Chr. kwam Octavius, adoptiezoon van Julius Caesar, aan de macht over heel Egypte. Hij werd benoemd tot eerste keizer van Rome. Een eerbetoon vanwege zijn complete verovering van Egypte. Hij kreeg de titel Augustus, wat betekent: de uitverkorene.

En nu wordt het pas echt interessant.

Als je naar het standbeeld van keizer Augustus kijkt, zie je een baby'tje bungelen aan zijn rok. Dat babytje symboliseert de geboorte van het kindje Jezus. Je hebt vast wel gehoord dat Jezus niet in het jaar 1 geboren was, maar een aantal jaar eerder. En dat klopt. Met de verovering van Egypte werd Jezus symbolisch geboren in 8 v.Chr.

Het verhaal? Volledig gestoeld op de toen al eeuwenoude Afrikaanse mythologie van Asaru (Osiris), Auset (Isis) en Haru (Horus). Vader, moeder, zoon. Dood, wedergeboorte, opstanding. Ook keizer Augustus werd beloond. Ook zijn naam werd vereeuwigd in de kalender. De maand Sextilis werd omgedoopt tot Augustus. Maar dat was niet genoeg. Augustus eiste dat hij even belangrijk moest zijn als Julius Caesar, en dat zijn maand evenveel dagen moest hebben als die van Caesar. In de oorspronkelijke Juliaanse kalender had Sextilis 30 dagen. Niet genoeg. Men gaf Augustus daarom 31 dagen, net zoveel als Juli.

Maar waar kwamen die extra dagen vandaan? Van februari. De kortste, kwetsbaarste maand werd nóg korter gemaakt om het ego van een keizer te bevredigen. Daarom heeft februari nu maar 28 dagen (29 in een schrikkeljaar). Niet omdat de natuur het zo dicteerde, maar omdat macht het zo eiste.

Dit alles, de studie van Egyptische cultuur, de absorptie van mythologie, de strategische incorporatie van verhalen, dit was geen toeval. Dit was eeuwenlang bestuderen van Afrikaanse wijsheid, om het vervolgens te transformeren in een instrument van macht. En dat proces culmineerde pas echt in 312 na Christus, toen keizer Constantijn heidense tradities en rituelen samenvoegde met oude mythologische verhalen uit Egypte. Het Christendom ontstond na eeuwenlang over Egypte te hebben geregeerd, hun cultuur te hebben bestudeerd, hun verhalen te hebben geabsorbeerd.

Asaru werd Osiris. Auset werd Isis. Haru werd Horus. En uiteindelijk: Jozef, Maria, Jezus.Oude wijsheid, verpakt in nieuwe dogma's, gelegitimeerd door keizerlijk decreet.

Wat vieren we echt?
1 januari werd letterlijk geboren op 1 januari 45 v.Chr., ter viering van Janus, oorlogsgod. Verwonderlijk dat nieuwjaar opent met vuurwerk? Met kruit? Met de geur van oorlog?

We noemen het een nieuw begin. Hoop. Maar we zetten een Romeinse imperiale traditie voort, geworteld in de verering van geweld, strijd, twee gezichten - altijd door de lens van conflict.

Deze datum is geen neutrale keuze. Het is narratiefdiefstal.

Caesar nam Afrikaanse wetenschap, de Denderah Disc, geworteld in Ma'at (balans, waarheid, rechtvaardigheid), en transformeerde het in een controlemiddel. Tijd werd lineair. Meetbaar. Bezit. Waar de Denderah cyclisch was: overstroming, groei, oogst, herhaling, leven, werd de Juliaanse kalender lineair: eindeloze mars voorwaarts, vaste punten, vaste belastingen, vaste controle.

Hier ligt de fundamentele breuk:

Afrikaanse cultuur: leven in harmonie met de natuur.
Westerse cultuur: druist tegen natuur in, gecreëerd door mens.

Dit verklaart de scheiding tussen mens en natuur, nog steeds de basis van westerse samenlevingen. Tijd werd niet langer geleefd als natuurlijk ritme, maar geconstrueerd als iets dat de mens beheerst.

2071 jaar Later

2026 - We zijn 2071 jaar verder sinds de geboorte van 1 januari.

Elke nieuwjaarsnacht vieren miljarden mensen een datum die:

• Gebaseerd is op Afrikaanse wetenschap
• Gestolen werd door Rome
• Vernoemd werd naar een oorlogsgod
• Ingevoerd werd na het langste jaar ooit: 445 dagen herstructurering

We noemen het een "nieuw begin." Maar wat begint opnieuw? Dezelfde structuren. Dezelfde systemen. Dezelfde lineaire mars, zonder reflectie op waar we vandaan komen, wat we verloren, wiens wijsheid we begroeven onder Latijnse namen en imperiale mythologie.

De uitnodiging

Dit is geen oproep om nieuwjaar af te schaffen. Dit is een uitnodiging tot her-innering. Her-innering dat tijd cyclisch was. Dat seizoenen werden geëerd, niet geëxploiteerd. Dat kalenders werden gebruikt om te anticiperen op natuur, niet om belasting te innen. Her-innering dat voordat Janus was, er Akhet was. Peret. Shemu.

Her-innering dat voordat Rome tijd stal, Afrika tijd leefde. De Denderah Disc ligt achter glas - gestolen, verscheept ondanks protesten. Maar de wijsheid erachter kan niet gestolen worden. Die zit in ons collectieve geheugen, wachtend.

Dus als je volgend jaar vuurwerk hoort, als je kruit ruikt, her-inner je:

Je viert geen nieuw begin.
Je viert de geboorte van een oorlogsgod.
En de dood van cyclische tijd.

Maar nu je het weet - wat ga je ermee doen?

Deze tekst maakt onderdeel uit van de drieluik-lezing Voor, tijdens en na slavernij & kolonialisme van Ptah & Auset Ankh Re.