De ervaringen van neurodivergente mensen maken zichtbaar dat de overbelasting van werknemers toeneemt

Neurodiversiteit wordt in arbeidsmarkt- en beleidscontexten vooral zichtbaar wanneer zij kan worden vertaald naar productiviteit, creativiteit of inzetbaarheid. In het bedrijfsleven vertaalt zich dat in inclusie- en talentprogramma’s waarin neurodiversiteit wordt gepresenteerd als meerwaarde, zolang zij functioneel inzetbaar is.

Wat daarbij vaak wordt weggelaten, is de context waarin deze zogenoemde krachten ontstaan en de prijs die daarvoor wordt betaald. Elke kracht kent, zeker in het geval van neurodiversiteit, een keerzijde. Bij voortdurende belasting neemt de kans op uitputting, overprikkeling en terugval toe. Wanneer die samenhang niet wordt erkend, wordt neurodiversiteit gereduceerd tot een bruikbaar product.

Succesverhalen van hoogopgeleide en werkende neurodivergente mensen krijgen vervolgens een normerende werking. Het gaat daarbij vrijwel altijd om vormen van succes die passen binnen bestaande maatstaven van tempo, zelfstandigheid en continue inzetbaarheid. Maatschappelijke acceptatie volgt zo niet uit erkenning, maar uit rendement. Daarmee wordt emancipatie niet versterkt, maar uitgehold.

Wanneer neurodiversiteit primair als talent wordt beschouwd, verschuift falen naar het individu. Ondersteuning verschijnt dan niet als vanzelfsprekend onderdeel van functioneren, maar als iets dat afwijking markeert van wat als normaal geldt.

Dat mechanisme beperkt zich niet tot neurodivergente mensen. Ook onder neurotypische werknemers neemt uitval door overbelasting toe. Het arbeidstempo dat als normaal geldt, blijkt voor steeds meer mensen moeilijk vol te houden. Neurodivergente mensen lopen hier vaak eerder tegenaan, niet omdat zij minder weerbaar zijn, maar omdat hun belastbaarheid anders verdeeld is en herstel meer tijd vraagt. Hun ervaringen maken zichtbaar wat breder speelt: dat het probleem niet primair in individuele draagkracht zit, maar in het tempo dat als norm is verheven.

Opvallend is dat deze uitval zelden structureel wordt meegenomen in de evaluatie van inclusiebeleid. Wat zichtbaar wordt gemaakt, zijn instroom, succes en individuele prestaties. Wat ontbreekt, zijn gegevens over overbelasting, afhaken of de voorwaarden waaronder functioneren houdbaar blijft. Die afwezigheid is geen detail: wat niet wordt gemeten, kan moeilijk als probleem worden erkend.

Wat daarbij als norm geldt, blijft meestal impliciet. Functioneren wordt afgemeten aan continuïteit, tempo en zichtbare prestaties. Wie snel schakelt, prikkels kan verdragen, sociaal soepel communiceert en zonder onderbreking inzetbaar blijft, voldoet aan het beeld van de ‘goed functionerende’ werknemer. Behoefte aan herstel, aanpassing of ondersteuning past niet in dat kader en wordt daardoor snel als uitzondering of tekort gezien.

Zo blijven bestaande normen intact, terwijl de voorwaarden voor functioneren buiten beeld verdwijnen. De sterke-kanten-retoriek maskeert daarmee de prijs van meedoen en legitimeert uitsluiting zonder die te benoemen. Validisme verschijnt hier niet als expliciet oordeel, maar als normatief kader dat bepaalt wie als functionerend geldt.

Daarmee wordt duidelijk dat het debat over neurodiversiteit niet draait om talent of tekort, maar om de normen waaraan functioneren wordt afgemeten. Zolang inzetbaarheid, tempo en zichtbare prestaties als vanzelfsprekend uitgangspunt gelden, blijft erkenning afhankelijk van rendement. Neurodiversiteit legt dat niet bloot omdat zij uitzonderlijk is, maar omdat zij zichtbaar maakt wat het systeem veronderstelt over hoe een mens hoort te functioneren.