De engste reisgids van Nederland

Of de meest beklemmende, in elk geval, het meest fascinerende postcodegebied, de Maliebaan in Utrecht. De prachtig, brede laan die dezelfde grandeur geniet als die van het Haagsche voorhout of de Belgische Avenue Louise. Uitgerekend hier huisden in ‘40-‘45 zo’n twintig (!) organisaties die stonden voor alles waar de mensheid zich al ruim tachtig jaar voor schaamt en nog altijd doet omzien in wrok en verbijstering. Na het Kenaupark in Haarlem bood slechts éen adres zo’n clustering van bezettingsmacht dan deze schitterende laan. Ondertitel van het boekwerkje van Ad van liempt is veelzeggend: ‘De kerk, het verzet, de NSB en de SS op éen strekkende kilometer’.

Wie anno nu dat gebied betreedt waant zich nog altijd met gemak in diezelfde periode. De geest van het roemruchte geslacht Fentener van Vlissingen waart er rond op nr. 42. De statige huizen, het zwaar overhangend lover, het grindpad, alles ademt hier de historische grandeur van weleer (Feitelijk een godswonder dat hier nog nooit een Nederlandse oorlogsfilm werd opgenomen). Hoewel in het hoofdkantoor van de NSB hedentendage een gezellige kinderopvang is gehuisvest, op het vroegere adres van de beruchte Sicherheits Polizei een advocaat en makelaardij het pand delen, en in allerlei andere panden nu woonadressen zijn gevestigd blijft het ‘besmet gebied’, althans vanuit historisch oogpunt.                                                                                     

Hier hebben beruchte figuren als Hanns Albin Rauter en Heinrich Himmler voetstappen liggen en hielden de leden van de verwerpelijke W.A., de Weerafdeling van de NSB, hun trotse parades.                                                               

De argeloze voorbijganger ziet wellicht nog maar weinig terug van de ooit zo beladen handelingen die hier plaatsvonden maar het meest fascinerende is misschien wel dat hier, ondanks de aanwezigheid van WA, SD, Ordnungspolizei en Luftwaffe Nachrichtenabteilung, tevens verzet en doodgewone Hollanders hun domicilie hadden.                                                                                     

Marie Anne Tellegen was daarvan misschien wel de meest ongewone. In het huis naast haar, op nummer 74, was de Sicherheitspolizei gehuisvest. Tellegen was een ambitieuze, jonge vrouw; ambtenaar en voorzitster van de Vereeniging voor Vrouwen met een Academische Opleiding (de VVAO). Anti-Duits en zeer gekant tegen de uitsluiting van haar Joodse medeburgers. Ze zegde haar baan op en werd spil van de verzetsbeweging in de breedste zin des woords. Recht onder de neus van haar beruchte buren bleek haar huis de perfecte uitvalsbasis. Ze overleefde de oorlog en werd door Koningin Wilhelmina benoemt tot directeur van haar Kabinet.

In de panden waar Mussert en de zijnen hun pers (w.o. de redactie van Volk en Vaderland) en propaganda-burelen bestierden en het secretariaat-generaal voerden, zijn inmiddels woningen gevestigd. Voorzichtige navraag leert dat de buurt zich veelal bewust is van de historie van hun woning/werkomgeving. Dat zet een mens aan het denken: In hoeverre blijven muren hun geheimen ademen? Muren hebben oren, maar hebben ze ook een geheugen?                  De duivelse ironie wil weer eens dat juist voor het begrip ‘Unheimlich’ geen adequaat Nederlands equivalent bestaat.

Parallel aan de Maliebaan ligt het Maliebaanstation en hoewel in de oorlog toneel van afschuwelijke deportaties is het nu, als Spoorwegmuseum, een bijzondere toegangspoort tot de Maliebaan. In het verlengde, de Johan van Oldenbarneveltlaan waar een indrukwekkend monument getuigt van deze schandelijke misdaad tegen de mens- en menselijkheid, heerst een serene rust.

Op die paar Utrechtse kilometers werd tevens een administratie gevoerd die zijn weerga niet kende. De bezetter documenteerde zijn stappen uitvoerig en legde nagenoeg ieder detail schriftelijk vast. Dientengevolge produceerden ambtenaren, gezagsdragers, propagandisten, historici en journalisten duizenden kilometers papier. Hoewel de verslagen Duitse troepen in hun aftocht een vurig spoor trokken door deze papierberg bleven desondanks tal van documenten en archieven uit die tijd gespaard.                                                                    

Alleen al in Nederland herbergen nog altijd zo’n 200 openbaar archiefhoudende instellingen ruim 1400 (!) archieven aangaande de Tweede Wereldoorlog.

Om koud van te worden.