De economie verandert sneller dan de politiek

Hoe zorgen we dat iedereen kan leven van een economie die ons niet meer nodig heeft om te produceren?

De Nederlandse politiek praat nog steeds over werk alsof het een natuurwet is: als mensen zich maar genoeg aanpassen, komt het wel goed. Maar die aanname is inmiddels gevaarlijk naïef. Niet omdat mensen niet willen werken, maar omdat steeds meer productiewerk geen mensen meer nodig heeft.

Black Factories, volledig geautomatiseerde fabrieken die 24 uur per dag produceren zonder werknemers, zijn geen toekomstmuziek. Ze draaien vandaag al op grote schaal in China. Europa volgt, niet uit ideologie maar uit concurrentiedruk. Wie dit negeert, bedrijft geen optimisme maar beleidsmatige zelfmisleiding. De vraag is niet of dit gebeurt. De vraag is of onze politiek het serieus neemt.

Wat Black Factories zichtbaar maken, is een breuklijn die veel dieper gaat dan eerdere automatisering. Productiviteit en economische groei raken losgekoppeld van werkgelegenheid. Dat is nieuw. En het raakt de kern van ons sociaaleconomisch model. Onze participatiesamenleving is gebouwd op één centrale veronderstelling: arbeid genereert inkomen, en door belastingheffing op dat arbeidsinkomen wordt de staat voor een belangrijk deel gefinancierd.

Maar wat als inkomen steeds vaker voortkomt uit kapitaal, software en automatisering, en steeds minder uit loon? Dan blijft de economie draaien, maar worden de belastingopbrengsten fors minder omdat steeds minder werknemers inkomen hebben uit arbeid. Dat is geen ideologisch probleem, maar een begrotingsprobleem. Een stabiliteitsprobleem. Wie denkt dat dit kan worden opgelost met “meer omscholing” alleen, onderschat de schaal van de verandering.

Dat betekent dat een fundamentele vraag onvermijdelijk wordt: hoe organiseren we inkomenszekerheid en publieke voorzieningen in een economie waarin arbeid niet langer centraal staat?

Dit is geen pleidooi tegen werk. Werk zal blijven bestaan. Maar het zal niet meer de dominante verdelingsmachine zijn. Wie beleid blijft maken alsof dat wel zo is, stuurt op een systeem dat langzaam vastloopt. Elke kabinetsperiode waarin dit debat wordt uitgesteld, vergroot de latere schok: de belastingdruk verschuift steeds zwaarder naar een krimpende groep werkenden en de uitgaven aan inkomensondersteuning nemen toe en het politieke vertrouwen daalt nog verder omdat het veranderende economisch systeem “onrechtvaardig voelt”.

De centrale vraag ligt al op tafel. Hoe organiseren we een rechtvaardige samenleving als werk niet langer de spil is? Elke dag dat de politiek die vraag ontwijkt, wordt het antwoord duurder.

Het onderwerp “bestaanszekerheid” is nog nooit zo actueel geweest voor de formerende partijen. Tegen de achtergrond van het razendsnel door AI en robotisering veranderen van productieprocessen, waar onze economie ook niet aan ontkomt.