Logo Joop
De opiniesite van BNNVARA met actueel nieuws en uitgesproken meningen.

De democratie is dood, leve de democratie

•
Gisteren
•
leestijd 6 minuten
•
1233 keer bekeken
•
ANP-575789029

De kopstukken van dit kabinet en van de partijen in het parlement overleggen achter grote hekken om tot weer een onwerkbaar compromis te komen. Wat de uitkomst ook is, het is een nieuwe ramp voor Nederland, de burgers, de dieren en de natuur.

Zonder hervorming van het politieke stelsel is hernieuwde politieke stabiliteit een illusie van partijen die de macht willen behouden. Of misschien kunnen politici en burgers leren dat zaken-, extraparlementaire en minderheidskabinetten, door de erosie van het politieke midden, de nieuwe werkelijkheid zijn.

De muziekvoorkeuren van de hoofdrolspelers in deze klucht zijn ons onbekend. Het is echter verstandig om vanuit het volk – en daar behoren ook ondernemers toe – voor de hekken 24 uur lang keiharde metal te draaien om ervoor te zorgen dat zij tot rede komen en zich overgeven aan goed en beter gedrag. Ik stel voor om hetzelfde toe te passen bij de gebouwen van de Tweede en Eerste Kamer. Bezinning is namelijk nodig.

Bewindslieden en parlementariërs die zich binnen een democratische rechtsstaat gedragen als partijdespoten, zouden wij als kiezers eigenlijk via het Atheense schervengericht moeten verbannen naar een plekje zonder macht. Het is een collectief falen. Geen crisis die door één persoon of één partij is veroorzaakt.

Het is namelijk de zoveelste kabinetscrisis, gepaard met politiek relgedrag. We zien steeds langduriger formaties en een groeiende politieke versnippering, met partijtjes die opkomen voor een deelbelang. Er wordt niet meer bestuurd en het parlement is een kakofonie van lieden die in de ban zijn van hun zetel, als Sméagol en Gollum. Alleen zijn de beelden en de toon van de muziek die ons worden voorgeschoteld dit keer tenenkrommend slecht.

Er is een fundamenteler probleem. De oude parlementaire democratie is steeds minder goed toegerust op de werkelijkheid van deze tijd. In veel Westerse democratieën is hetzelfde patroon waarneembaar. De klassieke middenpartijen zitten in een midlife-identiteitscrisis. Dan gaan mensen en partijen vreemde capriolen uithalen. De vanzelfsprekende achterbannen van de sociaaldemocraten, christendemocraten en liberalen bestaan niet meer. Er is een lappendeken van stemmers ontstaan. Kiezers die niet meer honkvast zijn.

De ontzuiling en individualisering van de vorige eeuw hebben zich voortgezet in deze eeuw. Nieuwe technieken leiden tot een ander mens, waarmee oude partijen onvoldoende goed weten om te gaan. Gelardeerd met economische onzekerheid, nieuwe culturele tegenstellingen, internationale crises en spanningen in binnen- en buitenland ontstaat een chaotische tijd waarin mensen onzeker zijn over de toekomst. Door diverse factoren is het electorale landschap ingrijpend veranderd, waarbij kiezers veel keuzes hebben op instabiele grond.

Daar komt bij dat de oude partijen elkaar in de jaren tachtig en negentig hebben omarmd in hun sociaaleconomische denken. Het neoliberale gedachtegoed leidde tot veel minder ideologische onderscheidbaarheid. Terwijl het vertrouwen in de gevestigde politiek – gezien als de elite – door tal van crises in deze eeuw substantieel is gedaald.

De kiezer is zijn heil en toevlucht gaan zoeken op de flanken, bij kleinere partijen die ook ineens uit het niets grote spelers kunnen worden, maar niet altijd weten hoe ze met hun nieuwe positie moeten omgaan. Denk aan de LPF, FvD, BBB, NSC en JA21.

Partijen op de rechterflank verdringen elkaar. En op links is er de fusie van PRO, die voor een moment stabiel lijkt, met wat klein politiek strooigoed zoals de SP, PvdD, DENK, Volt en nog wat andere linkse lekkernijen. Maar wie naar andere Europese landen kijkt, weet dat een fusie een reddingsboei kan zijn, maar geen oplossing biedt voor het grotere probleem van het zinkende midden.

Representativiteit is een groot goed, maar moet ieder belang een eigen partij hebben? Hoeveel partijen passen er op een democratische naald? Dat is geen filosofische vraag. De keerzijde is namelijk dat het politieke midden zijn verbindende functie heeft verloren, terwijl het politieke stelsel onaangetast is gebleven. In plaats van kabinetten met twee of drie partijen ligt de toekomst mogelijk bij blokken van vijf, zes of zeven partijen.

Staten zijn hierdoor niet direct geheel onbestuurbaar geworden, aangezien het leven dankzij instituties, het bedrijfsleven, het maatschappelijk middenveld, het ambtenarenapparaat en internationale verbanden gewoon doorgaat. Maar de politiek is niet in staat om oplossingen te zoeken en maatregelen uit te voeren binnen een polycrisis. Want er zijn te veel grote problemen in deze tijd na het postmodernisme waarvoor oplossingen moeten komen.

Niet alleen in Nederland, maar in bijna heel Europa is de politieke stabiliteit ver te zoeken. Terwijl de vraagstukken rond klimaatverandering, inflatie, de zorg, armoede, natuurvernietiging, identiteit, culturele botsingen, ongelijkheid, migratie, vergrijzing, technologische ontwikkelingen, woningnood en dierenleed, binnen een steeds instabieler wordende wereld met toenemende dreigingen, steeds ernstiger worden.

Er is samenhangend langetermijnbeleid nodig. Nationaal en Europees. In dit kader is het laten vallen van een kabinet over één miljard euro aan belastingen, met geringe gevolgen van het plan maar grote gevolgen voor het land, een politieke misdaad. De partijen zijn binnen deze democratie voortdurend bezig met hun eigen overleving, waarbij ze vooral kijken naar hun eigen belangen en achterban. Een doorstart van het minderheidskabinet, eventueel aangevuld met PRO en JA21, biedt geen garantie voor stabiliteit in de toekomst, omdat het oude partijdenken dood is.

Het is daarom nodig om niet alleen naar politieke poppetjes en partijtjes te kijken, maar juist de blik te richten op het politieke systeem zelf. De eerste noodzakelijke mogelijkheid is natuurlijk – eindelijk – de invoering van een kiesdrempel. Een grens van bijvoorbeeld vijf procent zal de vorming van kleine fracties beperken.

We kennen het argument dat dit ten koste gaat van een deel van de representativiteit, maar democratie is meer dan een zo nauwkeurig mogelijke afspiegeling van alle mogelijke belangen. We hoeven geen 150 partijtjes. Dat lijkt overdreven, maar dit land stevent snel af op een parlement met twintig partijen, waardoor het volstrekt onbestuurbaar dreigt te worden. Want een staat moet besluiten kunnen nemen en kunnen besturen.

Met minder partijen – en liefst meer dualisme door een gekozen minister-president voor zeven jaar en een parlement dat om de drieenhalf jaar wordt gekozen – neemt de bestuurlijke daadkracht toe. Daarnaast moeten we leren omgaan met extraparlementaire kabinetten, zakenkabinetten en minderheidskabinetten. Het gaat om kwaliteiten en niet om kleurplaten met popelende poppetjes. Een gekozen minister-president moet zijn ploeg kunnen samenstellen. Laat kabinetten met voorstellen komen die wel of geen meerderheid krijgen.

Een kabinet hoeft geen dichtgetimmerd regeerakkoord en een permanente meerderheid achter zich te hebben. Integendeel: problemen vragen om analyses, scenario's en oplossingen vanuit rechtse, linkse, conservatieve of progressieve invalshoeken. Een totaalpakket is een compromis waarbij keuzes vaak tot onvoldoende draagvlak leiden.

De moderne democratie is gebaat bij een zakelijker verhouding tussen kabinet en parlement, waarbij meerderheden per onderwerp worden gevonden. Dat vraagt wel om politieke volwassenheid: geen kinderlijk gedrag waarbij een verschil van mening direct tot een vertrouwenscrisis leidt. Het minderheidskabinet is niet dood, de politici en kiezers zijn er blijkbaar nog niet aan toe en houden vast aan het oude stelsel dat niet meer van deze tijd is.

Misschien moeten we, met een knipoog naar het oude Sparta, opnieuw eforen introduceren. De onafhankelijke magistraten die toezicht houden op het handelen van koning, kabinet en parlement, en periodiek openbare rapportages uitbrengen over het functioneren daarvan. De kritische bewakers van behoorlijk en goed bestuur, integriteit en het naleven van constitutionele spelregels. De Raad van State als adviesorgaan en ministers van Staat niet meer voor het leven benoemd, maar voor een paar jaar als eforen van deze eeuw.

Dit alles is geen pleidooi voor minder democratie. Het is juist bedoeld om te voorkomen dat we in de valkuilen van illiberale democratieën, oligarchieën en tirannieën vervallen. Waaronder de dictatuur van de onbestuurbaarheid door te veel politieke facties en politici die zich als partijdespoten gedragen. Een beter functionerend kabinet, met sterkere parlementaire controle, meer ruimte voor langetermijnafspraken en een grotere verantwoordelijkheid van politieke partijen, is nodig om een nieuwe tijd van democratie in te luiden.

Wie denkt dat nieuwe verkiezingen, een nieuwe partijleider of een andere coalitie de crisis van de democratie oplost, is een te grote optimist en ziet niet in wat de ongekende dreigingen zijn. Zonder hervorming van het politieke stelsel is politieke stabiliteit ver te zoeken. De democratie verdient een derde kans omdat de alternatieven bewezen erger zijn.

Meer over:

opinie, politiek

Reacties (0)

Joop

Meld je hieronder gratis aan voor Joop NL. Iedere donderdag een selectie opvallende nieuwsverhalen, opinies en cartoons in je mailbox.

Je kunt je op elk moment uitschrijven. Bekijk of beheer hier alle nieuwsbrieven.

Wil je meer weten over de manier waarop wij met jouw gegevens omgaan? Lees dan ons Privacy statement.

BNNVARA wij zijn voor